Hát Xẩm là gì? Khám phá nguồn gốc, đặc điểm, làn điệu, nhạc cụ và những bài Xẩm tiêu biểu trong văn hóa Việt Nam truyền thống.
Hát Xẩm là một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian gắn với đời sống của cư dân vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Trong ký ức của nhiều người, Xẩm thường hiện lên qua hình ảnh người nghệ nhân ngồi bên góc chợ, bến xe, ngã ba đường hoặc trên những chuyến tàu điện Hà Nội xưa, vừa kéo nhị vừa cất lên lời ca kể chuyện đời. Tiếng Xẩm có thể da diết, mộc mạc, nhưng cũng có lúc hóm hỉnh, châm biếm và đầy sức sống.
Không chỉ là một hình thức mưu sinh của những người hát rong trong quá khứ, Xẩm còn là nơi lưu giữ nhiều lớp văn hóa dân gian. Trong lời ca có chuyện gia đình, tình yêu, đạo hiếu, thân phận người lao động, những thói hư tật xấu, chuyện phố phường, việc học, đạo lý làm người và cả những vấn đề thời sự của từng giai đoạn. Vì vậy, Xẩm để nghe và để cảm nhận cách người dân xưa quan sát xã hội, cười với cuộc đời và gửi gắm suy nghĩ của mình.
Hát Xẩm là gì?
Hát Xẩm là một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian, trong đó người nghệ nhân kết hợp giọng hát, lời kể, kỹ năng ứng tác và nhạc cụ truyền thống. Người hát có thể vừa đàn vừa hát, hoặc biểu diễn cùng một nhóm nhỏ với các nhạc cụ như đàn nhị, đàn bầu, phách, sênh, trống mảnh, trống cơm hay thanh la.
Điểm nổi bật của hát Xẩm là tính kể chuyện. Lời ca thường không đi theo kiểu trữ tình thuần túy mà có thể dẫn dắt người nghe qua một câu chuyện, một cảnh đời, một lời khuyên đạo lý hoặc một tình huống mang tính châm biếm. Người nghe Xẩm thưởng thức giai điệu và theo dõi diễn biến của câu chuyện trong từng câu hát.
Xẩm có thể sử dụng thơ lục bát, song thất lục bát, ca dao, tục ngữ, truyện thơ, lời vè hoặc những đoạn văn có tính tự sự. Khi biểu diễn, nghệ nhân có thể thay đổi cách nhả chữ, thêm tiếng đệm, kéo dài câu hát hoặc ứng tác lời mới cho phù hợp với hoàn cảnh và người nghe.
Chính sự linh hoạt ấy khiến Xẩm gần với đời sống bình dân. Người nghệ nhân có thể hát về chuyện chợ búa, việc làm ăn, đạo vợ chồng, công cha nghĩa mẹ, thói tham lam, lối sống khoe khoang hoặc những chuyện thời sự mà người dân đang quan tâm.
Nguồn gốc của hát Xẩm: lịch sử và truyền thuyết
Nguồn gốc chính xác của hát Xẩm chưa thể xác định bằng một mốc thời gian duy nhất. Đây là loại hình nghệ thuật được hình thành, bồi đắp và biến đổi qua một quá trình dài trong đời sống dân gian vùng Bắc Bộ.
Nhiều tư liệu và truyền thuyết dân gian gắn hát Xẩm với những người khiếm thị, những nghệ nhân hát rong và môi trường chợ búa. Trong ký ức cộng đồng, Xẩm là tiếng hát của những con người không có ruộng đất, không có nghề nghiệp ổn định, phải dựa vào tiếng đàn và lời ca để mưu sinh.
Có truyền thuyết kể về một nhân vật được xem là tổ nghề hát Xẩm. Tuy nhiên, đây là tư liệu thuộc phạm vi truyền thuyết dân gian, không nên xem là chứng cứ lịch sử đã được xác nhận. Giá trị của câu chuyện nằm ở việc phản ánh sự trân trọng của cộng đồng đối với nghề hát và những người từng dùng âm nhạc để vượt qua nghịch cảnh.
Không gian hình thành của hát Xẩm
Hát Xẩm phát triển trong những không gian có đông người qua lại. Chợ là nơi mua bán, trao đổi tin tức, gặp gỡ và giải trí. Bến sông, bến xe, ngã ba đường hay cửa đình cũng là nơi người hát có thể tìm được người nghe.
Ở nông thôn, nghệ nhân Xẩm có thể đi hát từ làng này sang làng khác, xuất hiện trong các phiên chợ hoặc ngày hội. Ở đô thị, Xẩm thích nghi với nhịp sống phố phường, xuất hiện ở những tuyến tàu điện, khu chợ lớn và các khu dân cư đông đúc.
Đặc điểm nghệ thuật của hát Xẩm
Hát Xẩm không chỉ là một giai điệu. Đó là sự kết hợp giữa lời ca, nhịp điệu, nhạc cụ, lối kể chuyện và phong thái biểu diễn của người nghệ nhân.
Lời ca giàu tính tự sự
Một bài Xẩm thường có khả năng kể chuyện rất rõ. Người nghệ nhân có thể mở đầu bằng một lời dẫn, sau đó đưa người nghe vào hoàn cảnh cụ thể: một gia đình, một cuộc gặp gỡ, một chuyện tình, một thói xấu hoặc một tình huống hài hước.
Nội dung Xẩm có thể nói về công ơn cha mẹ, tình nghĩa vợ chồng, cảnh nghèo, chuyện học hành, nỗi vất vả của người lao động, thân phận phụ nữ, lối sống ích kỷ hay sự bất công trong xã hội.
Nhiều bài Xẩm còn có tính châm biếm. Người hát không phê phán bằng ngôn ngữ nặng nề mà dùng lối nói dân gian, hình ảnh hóm hỉnh và cách kể có duyên. Nhờ đó, lời ca vừa gây cười vừa khiến người nghe suy nghĩ.
Giai điệu mộc mạc nhưng có chiều sâu
Giai điệu Xẩm thường không phô diễn kỹ thuật theo kiểu âm nhạc sân khấu hiện đại. Cái hay của Xẩm nằm ở sự nhả chữ, luyến láy, ngắt nhịp và cách người hát đưa cảm xúc vào từng câu.
Có điệu Xẩm nghe buồn và da diết, phù hợp với những câu chuyện về thân phận hoặc tình cảm. Có điệu lại rộn ràng, nhanh hơn, thích hợp với cảnh chợ búa, phố phường hoặc những lời châm biếm. Có điệu mang sắc thái trang trọng, phù hợp với thơ văn và không gian biểu diễn có tính thính phòng.
Người nghe mới có thể thấy Xẩm “khó vào” vì giai điệu không quen thuộc. Nhưng khi chú ý đến lời kể, tiếng đàn nhị và nhịp phách, người nghe sẽ dần nhận ra sự tinh tế trong cách nghệ nhân dẫn dắt cảm xúc.
Những làn điệu hát Xẩm phổ biến
Khi tìm hiểu Xẩm, cần phân biệt giữa “làn điệu” và “bài hát”. Làn điệu là khuôn giai điệu hoặc cách hát có tính ổn định tương đối. Còn bài hát, bản lời hoặc tiết mục là nội dung cụ thể được thể hiện trên một làn điệu nhất định.
Cách phân loại các làn điệu Xẩm có thể khác nhau giữa các nghệ nhân, nhà nghiên cứu và chương trình biểu diễn. Một số tên gọi thường gặp gồm Xẩm chợ, Xẩm xoan, Xẩm thập ân, Xẩm huê tình, Xẩm ba bậc, Hát ai, Hò bốn mùa và Nữ oán.
Xẩm chợ
Xẩm chợ gắn với môi trường chợ búa, nơi có nhiều người qua lại. Giai điệu thường rõ ràng, dễ bắt nhịp, phù hợp với những câu chuyện đời sống và lời hát có tính châm biếm.
Trong Xẩm chợ, người nghệ nhân thường cần hát sao cho người nghe đang đi qua vẫn có thể hiểu được nội dung. Vì vậy, lời ca thường trực tiếp, gần gũi và giàu hình ảnh dân gian.
Xẩm tàu điện
Xẩm tàu điện là một sắc thái đặc biệt của Xẩm đô thị Hà Nội xưa. Khi tàu điện trở thành phương tiện đi lại phổ biến, những người hát Xẩm đã đưa tiếng đàn, tiếng hát lên toa tàu.
Những bài hát Xẩm hay và tiêu biểu nên nghe
Không có danh sách chính thức nào xác định “bài Xẩm hay nhất”. Mỗi nghệ nhân có sở trường riêng, mỗi vùng có cách lưu truyền riêng và mỗi người nghe cũng có cảm nhận khác nhau.
Dưới đây là những bài, bản lời và tiết mục thường được nhắc đến khi tìm hiểu Xẩm. Danh sách không xếp hạng mà nhằm gợi ý cho người mới bắt đầu.
| Bài hát hoặc tiết mục | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|
| Công cha ngãi mẹ sinh thành | Bản Xẩm thập ân giàu ý nghĩa về đạo hiếu |
| Mục hạ vô nhân | Tác phẩm mang màu sắc trào phúng, thường gắn với Xẩm nhà trò |
| Anh Xẩm | Bài thơ của Tản Đà được diễn xướng theo phong cách Xẩm |
| Giăng sáng vườn chè | Một tiết mục gợi không khí Xẩm tàu điện Hà Nội |
| Hà Nội 36 phố phường | Gợi ký ức phố cổ và đời sống Hà Nội xưa |
| Vui nhất có chợ Đồng Xuân | Mang sắc thái Xẩm chợ, rộn ràng và gần gũi |
| Tiễu trừ giặc dốt | Bài Xẩm có giá trị lịch sử, gắn với phong trào học chữ |
| Một số bản Xẩm Hà liễu, Xẩm huê tình | Phù hợp để cảm nhận chiều sâu giai điệu cổ |
Công cha ngãi mẹ sinh thành
“Công cha ngãi mẹ sinh thành” là một bản Xẩm thập ân quen thuộc với người yêu nhạc truyền thống. Nội dung bài hát xoay quanh công ơn sinh thành, dưỡng dục và lời nhắc con cháu biết trân trọng cha mẹ.
Nghệ nhân Hà Thị Cầu và vai trò trong việc lưu giữ hát Xẩm
Khi nói đến hát Xẩm, nhiều người nhắc đến nghệ nhân Hà Thị Cầu. Bà là một trong những gương mặt có vai trò đặc biệt trong việc lưu giữ vốn Xẩm cổ, nhất là ở Ninh Bình.
