Đình Sùng Văn ở Mỹ Thuận – Mỹ Lộc – Nam Định

Nằm trong không gian làng cổ của vùng Mỹ Thuận, đình Sùng Văn là một công trình tín ngưỡng tiêu biểu của khu vực Mỹ Lộc xưa. Ngôi đình là nơi nhân dân thờ các vị thành hoàng được truyền tụng là có công đánh giặc, giúp dân và lưu giữ nhiều dấu ấn kiến trúc, điêu khắc và lịch sử cách mạng của địa phương.

Trải qua nhiều lần thay đổi địa giới hành chính, tên gọi “đình Sùng Văn ở Mỹ Thuận, Mỹ Lộc, Nam Định” vẫn được sử dụng phổ biến trong tư liệu, bản đồ cũ và ký ức của người dân. Theo địa giới hiện hành, khu vực xã Mỹ Thuận cũ đã thuộc phường Mỹ Lộc, tỉnh Ninh Bình. Vì vậy, khi tìm hiểu hoặc tìm đường đến di tích, cần phân biệt giữa địa chỉ truyền thống và địa chỉ hành chính hiện nay.

Giá trị nổi bật của đình Sùng Văn được thể hiện trên nhiều phương diện: tín ngưỡng thờ thành hoàng, nghệ thuật kiến trúc đình làng thời Hậu Lê, hệ thống đồ thờ cổ, ký ức về phong trào cách mạng và vai trò gắn kết cộng đồng. Tuy nhiên, các câu chuyện liên quan đến thời Hùng Vương và An Dương Vương chủ yếu được lưu truyền qua thần tích, ngọc phả và truyền thuyết địa phương, cần được nhìn nhận đúng bản chất tư liệu thay vì xem như những sự kiện lịch sử đã được chứng minh hoàn toàn.

Thông tin khái quát về đình Sùng Văn

Các thông tin về giờ mở cửa, lệ phí tham quan hoặc lịch tổ chức lễ hội của từng năm hiện chưa có thông báo công khai ổn định. Người đến tham quan nên liên hệ chính quyền địa phương hoặc ban quản lý di tích để biết lịch cụ thể, nhất là trong những dịp tế lễ và tu bổ.

Đình Sùng Văn nằm ở đâu?

Địa chỉ cũ được sử dụng trong nhiều tư liệu

Trong các tài liệu trước đây, đình được ghi ở thôn Sùng Văn, xã Mỹ Thuận, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Đây cũng là địa chỉ được người dân địa phương và những người nghiên cứu di tích quen sử dụng.

Địa chỉ hành chính hiện nay

Tháng 9/2024, huyện Mỹ Lộc được nhập vào thành phố Nam Định. Đến tháng 7/2025, khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và sắp xếp lại đơn vị hành chính, toàn bộ xã Mỹ Thuận cũ cùng phường Hưng Lộc và xã Mỹ Lộc được hợp nhất thành phường Mỹ Lộc, thuộc tỉnh Ninh Bình mới.

Do đó, địa chỉ hiện nay của di tích nên được ghi theo hướng: đình Sùng Văn, khu vực xã Mỹ Thuận cũ, phường Mỹ Lộc, tỉnh Ninh Bình. Trong giao tiếp và tìm kiếm trên bản đồ, tên làng Sùng Văn, xã Mỹ Thuận hoặc huyện Mỹ Lộc cũ vẫn có giá trị nhận diện quan trọng.

Vùng đất Mỹ Thuận và không gian văn hóa làng Sùng Văn

Mỹ Thuận là một vùng cư trú lâu đời, từng có mật độ khá cao các công trình tín ngưỡng như đình, chùa, miếu, phủ, từ đường dòng họ và nhà thờ Công giáo. Các thiết chế này phản ánh đời sống văn hóa đa dạng của cư dân đồng bằng Bắc Bộ, nơi tín ngưỡng thờ thành hoàng, thờ tổ tiên, Phật giáo và Công giáo cùng hiện diện trong phạm vi làng xã.

Trong cấu trúc làng truyền thống, đình không đơn thuần là nơi thờ thần. Đây còn là không gian diễn ra việc tế lễ, hội họp, bàn việc chung, giáo dục truyền thống và tổ chức các hoạt động cộng đồng. Đình Sùng Văn vì thế gắn chặt với lịch sử hình thành và đời sống tinh thần của làng Sùng Văn.

Tên làng trong một số bản ngọc phả và tư liệu giới thiệu di tích còn được liên hệ với địa danh Đồng Thời. Theo cách kể của địa phương, Đồng Thời là tên gọi cũ hoặc địa danh có quan hệ với làng Sùng Văn. Tuy nhiên, quá trình biến đổi tên làng qua các thời kỳ cần được nghiên cứu thêm từ địa bạ, thần tích, văn bia và tài liệu hành chính trước khi đưa ra một niên biểu hoàn chỉnh.

Bên cạnh hoạt động nông nghiệp, Sùng Văn từng được biết đến với nghề làm lược chải đầu. Nghề thủ công này góp phần tạo nên diện mạo kinh tế và văn hóa của làng. Đình làng, nghề truyền thống, quan hệ dòng họ và các lệ tục cộng đồng đã kết hợp với nhau, hình thành một không gian văn hóa có tính kế tục qua nhiều thế hệ.

Đình Sùng Văn thờ ai?

Đình Sùng Văn thờ ba vị được nhân dân tôn làm thành hoàng, gồm Linh Lang Đại Vương, Cao Đê và Đãi Chân. Trong hệ thống tín ngưỡng của làng, ba vị thường được gọi chung là Tam vị Đại Vương.

Những câu chuyện về cuộc đời và công trạng của các vị chủ yếu được lưu giữ qua ngọc phả, thần tích và truyền thuyết địa phương. Đây là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu tâm thức cộng đồng, nhưng không nên đồng nhất hoàn toàn với sử liệu chính thống.

Linh Lang Đại Vương trong truyền thuyết địa phương

Theo bản kể gắn với đình Sùng Văn, vào thời Hùng Duệ Vương có một người tên Triệu Hỏa làm quan trong vùng, kết duyên với bà Phạm Thị Tư, người làng Đồng Thời. Khi ông Triệu Hỏa về triều làm việc, bà Tư sinh một người con trai khôi ngô, đặt tên là Linh Lang.

Hai tướng Cao Đê và Đãi Chân

Cao Đê và Đãi Chân được truyền tụng là hai vị tướng sống dưới thời An Dương Vương. Theo ký ức tín ngưỡng của làng, hai ông có công tham gia chống giặc, bảo vệ đất nước và từng hoạt động tại khu vực Mỹ Thuận.

Ý nghĩa của việc thờ Tam vị Đại Vương

Trong quan niệm dân gian, thành hoàng là vị thần bảo trợ cho địa vực và cộng đồng cư dân. Người dân tưởng nhớ các vị vì chiến công chống ngoại xâm và vì hình ảnh những người biết chăm lo cho dân, bảo vệ cuộc sống yên bình của làng.

Lịch sử hình thành đình Sùng Văn

Từ nơi thờ tự ban đầu đến ngôi đình quy mô lớn

Theo tư liệu giới thiệu di tích, ban đầu người dân dựng một công trình thờ tự nhỏ trên khu vực được truyền tụng là nơi từng đóng quân. Công trình này phục vụ việc hương khói, tưởng niệm các vị có công với dân làng.

Việc xác định niên đại một ngôi đình cổ thường dựa trên nhiều nguồn: văn bia, niên khoản trên cấu kiện, phong cách chạm khắc, sắc phong, ngọc phả và ký ức địa phương. Đối với đình Sùng Văn, tư liệu hiện có cho thấy thời Hậu Lê là giai đoạn quan trọng định hình quy mô và giá trị nghệ thuật của công trình.

Những lần tu sửa dưới thời Nguyễn

Sang thời Nguyễn, đình tiếp tục được bảo quản và sửa chữa. Tư liệu về di tích ghi nhận hai đợt tu sửa đáng chú ý vào năm Minh Mệnh thứ 21, tức năm 1840 và năm Bảo Đại thứ 12, tức năm 1937.

Các lần tu bổ cho thấy đình vẫn giữ vai trò quan trọng trong sinh hoạt của làng. Việc sửa chữa đình thường đòi hỏi sự tham gia của chức sắc, các dòng họ, thợ thủ công và người dân. Đây là công việc xây dựng và là một hoạt động cộng đồng, qua đó mỗi thế hệ tiếp nhận trách nhiệm gìn giữ di sản do cha ông để lại.

Tu bổ trong thời hiện đại

Đầu thế kỷ XXI, trước tình trạng một số bộ phận xuống cấp, đình Sùng Văn được triển khai trùng tu. Công việc tu bổ quy mô lớn được khởi động vào dịp kỷ niệm mười năm đình được xếp hạng di tích quốc gia. Tư liệu giới thiệu di tích ghi nhận công trình hoàn thành hoặc được chỉnh trang đáng kể vào khoảng năm 2009.

Kiến trúc tổng thể của đình Sùng Văn

Không gian cảnh quan

Đình tọa lạc trên một khu đất cao và tương đối rộng. Trước đình có hệ thống cổng, khoảng sân và mặt nước. Cây xanh lâu năm bao quanh góp phần tạo nên vẻ cổ kính, đồng thời điều hòa không khí cho không gian sinh hoạt cộng đồng.

Cổng đình

Mặt tiền đình được tổ chức theo lối đăng đối, gồm cổng chính, cổng phụ, các trụ và tường bao. Ba lối vào được xây theo kiểu chồng diêm, mái cong. Phần cổ diêm tạo thành các ô hoặc khung trang trí, phía trụ cổng có câu đối ca ngợi công đức của những vị được thờ.

Mặt bằng chữ Đinh

Khối kiến trúc trung tâm của đình gồm hai tòa được bố trí theo kiểu chữ Đinh. Tòa tiền đường nằm ngang ở phía trước, hậu cung nối vuông góc về phía sau.

Đình Sùng Văn trong phong trào cách mạng

Ngoài lịch sử tín ngưỡng và kiến trúc, đình Sùng Văn còn gắn với các hoạt động cách mạng tại địa phương trong thế kỷ XX.

Theo hồ sơ giới thiệu di tích và ký ức được lưu truyền trong cộng đồng, đình từng là địa điểm hoạt động của những người tham gia phong trào Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội và Đông Dương Cộng sản Đảng. Trong giai đoạn trước và sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nơi đây là địa điểm cán bộ Việt Minh qua lại, hội họp và tổ chức lực lượng.

Đình cũng từng được sử dụng làm nơi luyện tập, chuẩn bị cho hoạt động bảo vệ địa phương và có thời gian là trụ sở của chính quyền xã Hiệp Minh. Những chức năng này phản ánh vai trò quen thuộc của đình làng trong lịch sử hiện đại: nhờ có không gian rộng, nằm giữa cộng đồng và được nhân dân bảo vệ, đình thường trở thành nơi hội họp hoặc che chở cho cán bộ.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, đình Sùng Văn được xem là một cơ sở đáng tin cậy của phong trào địa phương. Cán bộ có thể về đây bàn kế hoạch, chỉ đạo đấu tranh và tổ chức lực lượng đối phó với các cuộc càn quét.

Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, khi miền Bắc vừa sản xuất vừa đối phó với chiến tranh phá hoại, đình từng được sử dụng làm kho và là nơi một số cơ quan sơ tán về làm việc. Công trình tín ngưỡng truyền thống vì thế đồng thời tham gia vào đời sống của đất nước trong hoàn cảnh chiến tranh.

Những hoạt động này tạo thêm một lớp giá trị cho di tích. Đình kể câu chuyện về thời đại được mô tả trong thần tích và lưu giữ những ký ức gần hơn, có quan hệ trực tiếp với cuộc sống của nhiều gia đình tại địa phương.

Giá trị kiến trúc nghệ thuật

Giá trị nổi bật nhất của đình Sùng Văn là bộ khung gỗ có quy mô lớn cùng hệ thống chạm khắc phong phú. Những dấu ấn nghệ thuật thế kỷ XVII-XVIII được thể hiện qua kết cấu vì kèo, mảng chạm rồng, phượng, ly, rùa, mây lửa và hoa lá.

Công trình cho thấy sự kết hợp chặt chẽ giữa kỹ thuật xây dựng và tư duy thẩm mỹ. Cột, xà, kẻ, bẩy và con rường vừa chịu lực vừa được tổ chức thành một chỉnh thể giàu nhịp điệu. Không có sự phân biệt tuyệt đối giữa phần “kỹ thuật” và phần “trang trí”.

Kiến trúc đình cũng phản ánh khả năng huy động nguồn lực của làng xã truyền thống. Để dựng được một tòa tiền đường năm gian với cột gỗ lớn, cộng đồng phải có nguồn vật liệu, thợ lành nghề, người tổ chức và một quá trình đóng góp lâu dài.

Những mảng chạm có đề tài dân gian còn là nguồn tư liệu về thị hiếu thẩm mỹ của người Việt. Bên cạnh biểu tượng trang nghiêm, nghệ nhân đưa vào tác phẩm sự sinh động, vui tươi và đôi khi hóm hỉnh. Điều này làm cho đình làng vừa thiêng liêng vừa gần gũi với đời sống.