Xoay khăn trong Đạo Mẫu thường chỉ việc đổi đồng thầy hoặc làm lại nghi thức sau mở phủ, không phải ai mở phủ cũng phải thực hiện.
Trong sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, “xoay khăn” là một thuật ngữ thường được nhắc đến khi một người đã trình đồng mở phủ nhưng sau đó không còn tiếp tục gắn bó với đồng thầy hoặc chốn tổ cũ. Tuy nhiên, cách hiểu về thuật ngữ này không hoàn toàn giống nhau giữa các bản hội. Có nơi dùng “xoay khăn” để nói về việc đổi thầy, nhập sang dòng đồng khác; có nơi lại dùng cho việc kiểm tra, bổ sung hoặc làm lại một phần nghi thức mở phủ.
Sự khác biệt ấy khiến nhiều người lầm tưởng rằng xoay khăn là một công đoạn bắt buộc ngay trong lễ mở phủ, hoặc bất cứ ai sau khi mở phủ cảm thấy chưa yên tâm đều phải tìm một đồng thầy khác để thực hiện lại. Trên thực tế, không có căn cứ để khẳng định mọi người mở phủ đều phải xoay khăn. Việc này chỉ xuất hiện trong một số hoàn cảnh đặc biệt theo quan niệm và lệ truyền của từng cộng đồng thực hành.
Xoay khăn là gì?
Cách hiểu phổ biến trong cộng đồng thực hành Đạo Mẫu
Trong cách nói của nhiều thanh đồng hiện nay, xoay khăn là việc một người đã được đồng thầy dẫn trình mở phủ nhưng về sau xin rời khỏi sự hướng dẫn của người thầy ấy để nương theo một đồng thầy hoặc bản hội khác.
Xoay khăn không đơn thuần là xoay một chiếc khăn
Nếu chỉ hiểu theo nghĩa đen, nhiều người có thể hình dung xoay khăn là cầm chiếc khăn phủ diện rồi quay sang một hướng khác hoặc đổi cách trùm khăn trong buổi lễ. Đây không phải nghĩa chủ yếu của thuật ngữ khi người trong giới thanh đồng nói “người này đã xoay khăn” hay “phải tìm thầy để xoay khăn”.
Trong ngữ cảnh đó, xoay khăn thường hàm ý một sự thay đổi lớn hơn:
- Thay đổi người hướng dẫn đường đồng.
- Rời bản hội hoặc chốn tổ cũ.
- Xin gia nhập bản hội mới.
- Kiểm tra lại những nghi thức đã thực hiện.
- Bổ sung phần nghi lễ được cho là còn thiếu.
- Trong một số trường hợp, làm lại một phần hoặc toàn bộ lễ trình đồng mở phủ.
Như vậy, trọng tâm của xoay khăn nằm ở quan hệ đạo pháp và cộng đồng, chứ không nằm ở một động tác cơ học đối với tấm khăn.
Vì sao lại gọi là “xoay khăn”?
Khăn phủ diện là một trong những dấu hiệu đặc trưng của nghi lễ lên đồng. Khi bắt đầu một vấn hầu, người hầu đồng được trùm khăn phủ diện; khi một giá được cho là đã giáng, khăn có thể được tung hoặc mở theo lề lối của nghi lễ. Khi giá thăng, khăn lại được phủ để chuyển sang vấn hầu tiếp theo.
Xoay khăn có phải là một phần bắt buộc của lễ mở phủ không?
Câu trả lời là không. Xoay khăn không phải công đoạn mà mọi tân đồng đều phải thực hiện trong hoặc sau lễ mở phủ.
Một người lần đầu được đồng thầy dẫn trình làm lễ thường được gọi là trình đồng mở phủ. Sau lễ, người ấy trở thành tân đồng và tiếp tục sinh hoạt trong bản hội, học cách hành lễ, ứng xử, giữ gìn khăn áo và thực hành tín ngưỡng dưới sự hướng dẫn của đồng thầy.
Nếu mối quan hệ giữa đồng thầy và đồng con ổn định, các nghi thức được thực hiện theo lệ của bản hội, người đồng con vẫn tin tưởng và tiếp tục tu dưỡng thì không có lý do đương nhiên phải xoay khăn.
Xoay khăn chỉ được đặt ra khi xuất hiện một hoàn cảnh đặc biệt khiến người đồng con không thể hoặc không muốn tiếp tục gắn bó với dòng đồng cũ. Ngay cả khi ấy, phương án phù hợp chưa chắc đã là xoay khăn. Có trường hợp chỉ cần hòa giải với đồng thầy, làm lễ trình bạch, xin một người khác hỗ trợ hoặc chuyển sang hình thức sinh hoạt phù hợp hơn.
Vì thế, cách hỏi “tại sao phải xoay khăn khi mở phủ?” dễ tạo ra hai hiểu lầm:
Thứ nhất, cho rằng xoay khăn là một thủ tục nằm sẵn trong tất cả các đàn mở phủ.
Thứ hai, cho rằng người không xoay khăn sẽ gặp hậu quả bất lợi.
Cả hai cách hiểu đều không phản ánh đầy đủ tính đa dạng của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.
Phân biệt xoay khăn với khăn phủ diện trong canh hầu
Khăn phủ diện là gì?
Khăn phủ diện thường là tấm khăn màu đỏ được dùng để phủ lên đầu và khuôn mặt người hầu đồng trong quá trình chuyển tiếp giữa các giá hầu. Theo cách diễn giải của cộng đồng thực hành, tấm khăn đánh dấu ranh giới biểu tượng giữa trạng thái đời thường của thanh đồng và thời điểm thực hiện một giá hầu.
Trong nghi lễ, khăn phủ diện có thể được trùm khi bắt đầu vấn hầu, khi chuyển giá hoặc khi một giá thăng. Hầu dâng là những người hỗ trợ thanh đồng trùm khăn, thay khăn áo, chuẩn bị đạo cụ và phục vụ các công việc cần thiết trong canh hầu.
Việc sử dụng khăn phủ diện là một yếu tố thuộc trình tự của nghi lễ lên đồng. Nó không đồng nghĩa với việc người thanh đồng đổi thầy hay đổi bản hội.
Tung khăn hoặc mở khăn có phải là xoay khăn không?
Thông thường, việc tung hoặc mở khăn phủ diện trong một giá hầu không được hiểu là “xoay khăn” theo nghĩa đổi dòng đồng.
Khi người ta nói “tung khăn”, “mở khăn” hoặc “phủ khăn”, họ đang nói đến thao tác diễn ra trong canh hầu. Khi nói “xoay khăn bỏ thầy”, “xoay khăn sang thầy khác” hoặc “xoay khăn lại”, họ thường đề cập đến mối quan hệ giữa đồng con với đồng thầy và chốn tổ.
Hai cách dùng đều liên quan đến chiếc khăn nhưng khác nhau về bản chất:
| Khái niệm | Nội dung chính | Hoàn cảnh |
|---|---|---|
| Phủ khăn | Trùm khăn phủ diện lên người hầu đồng | Bắt đầu hoặc chuyển tiếp một giá hầu |
| Tung, mở khăn | Mở khăn khi thực hiện giá hầu theo lề lối bản hội | Trong canh hầu |
| Xoay khăn | Đổi đồng thầy, đổi chốn tổ hoặc làm lại, bổ sung nghi thức | Sau khi đã trình đồng mở phủ |
| Trình khăn áo | Trình diện khăn áo, đồ dùng nghi lễ của thanh đồng | Theo lệ của một số bản hội |
| Thải khăn áo | Xin chấm dứt hoặc rời bỏ hoạt động đồng theo quan niệm dân gian | Trường hợp đặc biệt, cách làm không thống nhất |
Việc phân biệt các thuật ngữ giúp tránh tình trạng nghe một cách nói truyền khẩu rồi tự suy diễn thành quy định chung của Đạo Mẫu.
Vì sao một số người muốn xoay khăn sau khi mở phủ?
Đồng thầy cũ qua đời hoặc không còn duy trì bản hội
Đây là một hoàn cảnh có thể xảy ra trong đời sống thực tế. Khi đồng thầy qua đời, tuổi cao, sức yếu, giải điện hoặc không còn hướng dẫn bản hội, đồng con có thể thiếu người chỉ dẫn.
Người mở phủ cho rằng nghi thức trước đây chưa đầy đủ
Một số người sau khi mở phủ nghe lời phán rằng đàn lễ cũ “chưa thông”, “thiếu phủ”, “thiếu mã”, “sai căn” hoặc “Thánh chưa nhận”. Những lời nhận xét như vậy thường khó kiểm chứng khách quan vì nghi lễ mở phủ không có một bộ tiêu chí thống nhất cho toàn bộ cộng đồng.
Muốn theo một dòng thực hành phù hợp hơn
Các bản hội có thể khác nhau về cách hát văn, thứ tự giá hầu, lối phục sức, cách tổ chức lễ nghi và quan niệm về việc tu dưỡng. Sau một thời gian, người đồng con có thể nhận thấy mình phù hợp với môi trường khác.
