Tìm hiểu Tứ ân trong đạo Bửu Sơn Kỳ Hương: bốn ơn lớn, ý nghĩa tu nhân, báo ân và giá trị văn hóa trong đời sống Nam Bộ.
Trong đời sống tinh thần của người Việt, lòng biết ơn được biểu hiện qua lời nói hay nghi thức tưởng niệm và gắn với cách con người đối xử với gia đình, quê hương, cộng đồng và những giá trị dẫn dắt đời sống. Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương, một tôn giáo nội sinh hình thành ở Nam Bộ vào giữa thế kỷ XIX, đã đưa tinh thần ấy thành một nội dung quan trọng trong đường hướng tu hành, thường được gọi là Tứ ân hoặc Tứ đại trọng ân.
Tứ ân có thể hiểu khái quát là bốn nguồn ơn lớn mà con người cần ghi nhớ và báo đáp. Trong cách trình bày phổ biến, đó là ân tổ tiên cha mẹ, ân đất nước, ân Tam bảo và ân đồng bào nhân loại. Bốn ân này bao quát những mối quan hệ căn bản của một con người: quan hệ với nguồn cội gia đình, với quê hương đất nước, với con đường tu học và với cộng đồng xã hội.
Quan niệm Tứ ân không hướng người tín đồ rời bỏ đời sống thực tế. Trái lại, nó gắn việc tu hành với bổn phận hằng ngày: hiếu kính cha mẹ, giữ gìn nếp nhà, làm việc lương thiện, không gây tổn hại cho đất nước, giúp đỡ người khác và tự sửa đổi tâm tính. Vì vậy, tìm hiểu Tứ ân cũng là tìm hiểu một cách diễn đạt đặc sắc của đạo lý báo ân trong môi trường văn hóa Nam Bộ.
Tứ ân trong giáo lý Bửu Sơn Kỳ Hương là gì?
“Tứ” nghĩa là bốn, còn “ân” là ơn nghĩa, sự nâng đỡ hoặc những điều tốt đẹp mà con người đã tiếp nhận từ người khác và từ môi trường sống. Tứ ân vì thế được hiểu là bốn ơn lớn mà mỗi người phải nhận biết, trân trọng và tìm cách báo đáp bằng hành động phù hợp.
Đối với đạo Bửu Sơn Kỳ Hương, báo ân không chỉ là một biểu hiện tình cảm. Đây còn là phương diện quan trọng của việc “tu nhân”, tức sửa mình, rèn luyện nhân cách và làm tròn đạo làm người. Một người chưa biết kính trọng cha mẹ, chưa có trách nhiệm với quê hương, còn làm tổn hại cộng đồng hoặc chỉ chú trọng nghi lễ mà không sửa đổi hành vi thì chưa thể được xem là đã thực hành trọn vẹn tinh thần Tứ ân.
Nhiều công trình nghiên cứu trình bày Tứ ân của Bửu Sơn Kỳ Hương theo bốn nội dung:
- Ân tổ tiên, cha mẹ.
- Ân đất nước.
- Ân Tam bảo.
- Ân đồng bào và nhân loại.
Cách phân chia này làm nổi bật sự kết hợp giữa đạo lý gia đình, ý thức cộng đồng, tinh thần yêu nước và ảnh hưởng của Phật giáo. Trong đó, ân tổ tiên cha mẹ thường được đặt ở vị trí đầu tiên, cho thấy việc tu hành trước hết phải bắt đầu từ những quan hệ gần gũi và thiết thực nhất của con người.
Tuy nhiên, việc trình bày Tứ ân trong các tài liệu không hoàn toàn giống nhau. Một số tài liệu nghiên cứu và đào tạo tôn giáo phân biệt lớp diễn đạt ban đầu của Bửu Sơn Kỳ Hương là ân Trời Phật, ân quân vương, ân cha mẹ và ân sư phụ; về sau, các tôn giáo cùng dòng kế thừa, đặc biệt là Tứ Ân Hiếu Nghĩa, đã hệ thống hóa thành ân tổ tiên cha mẹ, ân đất nước, ân Tam bảo và ân đồng bào nhân loại.
Sự khác biệt trên có thể xuất phát từ cách phân loại tư liệu, cách giải thích thuật ngữ và quá trình phát triển của các cộng đồng tôn giáo. Khi tìm hiểu, không nên tuyệt đối hóa một cách gọi rồi phủ nhận hoàn toàn cách gọi khác. Điểm thống nhất vẫn là yêu cầu con người biết ơn nguồn sinh thành, quê hương xứ sở, người dẫn dắt tinh thần và cộng đồng đã góp phần duy trì đời sống.
Bối cảnh ra đời của tư tưởng Tứ ân
Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương gắn với hoạt động truyền đạo của ông Đoàn Minh Huyên, được tín đồ tôn kính gọi là Phật Thầy Tây An. Đạo hình thành vào năm 1849 trong bối cảnh miền Tây Nam Bộ còn nhiều vùng hoang hóa, điều kiện sinh sống khó khăn, dịch bệnh xảy ra và đời sống xã hội có nhiều biến động.
Cư dân Nam Bộ thời kỳ này phần lớn là những người tham gia khai hoang, lập làng hoặc hậu duệ của các lớp lưu dân từ miền Bắc và miền Trung. Họ phải đối diện với thiên nhiên khắc nghiệt, bệnh tật, thiếu thốn và nguy cơ bất ổn. Trong hoàn cảnh ấy, một đường hướng tu hành đơn giản, gần gũi với đời sống gia đình và lao động có sức thu hút đặc biệt.
Phật Thầy Tây An không chủ trương mọi người đều phải rời gia đình để xuất gia. Người theo đạo chủ yếu vẫn sống tại gia, làm ruộng, chăm sóc gia đình và thực hiện trách nhiệm với cộng đồng. Việc tu hành được đặt trong đời sống thực tế, với phương châm thường được khái quát là “học Phật – tu nhân”.
“Học Phật” là noi theo những giá trị từ bi, trí tuệ, làm lành và tránh dữ. “Tu nhân” là sửa đổi bản thân, giữ đạo làm người, sống có trách nhiệm trong gia đình và xã hội. Tứ ân chính là một trong những nội dung cụ thể hóa việc tu nhân, giúp người bình dân có thể hiểu rằng tu hành không phải điều xa vời mà bắt đầu từ cách ăn ở hằng ngày.
Tư tưởng này cũng phù hợp với truyền thống văn hóa Việt Nam. Đó là sự kính trọng tổ tiên, hiếu thảo với cha mẹ, tình nghĩa xóm làng, lòng yêu quê hương và tinh thần tương trợ khi gặp thiên tai, bệnh tật hay chiến tranh. Bửu Sơn Kỳ Hương tiếp nhận những giá trị vốn có trong đời sống dân tộc, kết hợp với ảnh hưởng của Phật giáo, Nho giáo và tín ngưỡng dân gian để hình thành một cách diễn đạt riêng.
Tứ ân thể hiện đặc điểm văn hóa Nam Bộ như thế nào?
Tính gần gũi và bình dân
Một đặc điểm nổi bật của Bửu Sơn Kỳ Hương là cách truyền dạy gần gũi với người bình dân. Giáo lý không chỉ trình bày bằng những khái niệm triết học phức tạp mà được gắn với các bổn phận quen thuộc như hiếu kính cha mẹ, chăm chỉ lao động và thương yêu xóm giềng.
Trong xã hội Nam Bộ thế kỷ XIX, phần đông tín đồ là nông dân. Một đường hướng tu hành muốn đi vào đời sống cần có khả năng giải đáp những vấn đề rất thực tế: làm thế nào để sống qua bệnh tật, giữ gìn gia đình, khai khẩn đất đai và xây dựng cộng đồng.
Tứ ân đáp ứng nhu cầu ấy bằng cách biến đạo lý thành những mối quan hệ cụ thể. Người dân không cần rời khỏi ruộng vườn mới có thể tu. Họ có thể thực hành đạo ngay trong công việc, trong cách chăm sóc người thân và trong nghĩa vụ với xóm làng.
Tính nhập thế
Bửu Sơn Kỳ Hương không xem lao động đời thường là điều đối lập với tu hành. Hoạt động khẩn hoang, lập trại ruộng và hỗ trợ người nghèo từng là một phần quan trọng trong lịch sử cộng đồng.
Tính nhập thế này giúp giải thích vì sao ân đất nước và ân đồng bào được nhấn mạnh. Người tu tìm sự thanh tịnh cho riêng mình và có trách nhiệm góp phần tạo dựng đời sống chung.
Trong đời sống hiện nay, tinh thần nhập thế có thể được tiếp nối qua lao động chân chính, hoạt động thiện nguyện và sự tham gia có trách nhiệm vào xã hội. Tuy nhiên, nhập thế không đồng nghĩa với việc các tổ chức hoặc cá nhân tôn giáo được đứng ngoài pháp luật.
Sự dung hợp văn hóa
Tứ ân phản ánh sự giao thoa giữa nhiều nguồn tư tưởng. Ân Tam bảo thể hiện ảnh hưởng Phật giáo. Ân tổ tiên cha mẹ gần với đạo hiếu trong truyền thống Việt Nam và Nho giáo. Ân đất nước gắn với ý thức cộng đồng, quê hương. Ân đồng bào nhân loại thể hiện tinh thần nhân ái và tương trợ.
Sự dung hợp này không có nghĩa Bửu Sơn Kỳ Hương chỉ là sự cộng lại đơn giản của Phật giáo, Nho giáo và tín ngưỡng dân gian. Trong môi trường Nam Bộ, các yếu tố đã được chọn lọc, diễn giải lại và gắn với nhu cầu của cư dân khai hoang, tạo thành sắc thái tôn giáo riêng.
Phân biệt Tứ ân của Bửu Sơn Kỳ Hương với đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa
Do cùng sử dụng khái niệm Tứ ân và có quan hệ lịch sử gần gũi, Bửu Sơn Kỳ Hương thường bị nhầm với Tứ Ân Hiếu Nghĩa. Hai tôn giáo có nhiều điểm tương đồng nhưng không phải là một.
Bửu Sơn Kỳ Hương ra đời trước, gắn với Phật Thầy Tây An Đoàn Minh Huyên và mốc khai đạo năm 1849. Tứ Ân Hiếu Nghĩa hình thành sau, gắn với ông Ngô Lợi, thường được tín đồ tôn xưng là Đức Bổn Sư.
Tứ Ân Hiếu Nghĩa kế thừa nhiều nội dung từ Bửu Sơn Kỳ Hương, trong đó có tinh thần tu nhân – học Phật và báo đáp bốn ân lớn. Tuy nhiên, tôn giáo này phát triển hệ thống kinh sách, nghi thức, cơ sở thờ tự và tổ chức cộng đồng theo những đặc điểm riêng.
Tên gọi Tứ Ân Hiếu Nghĩa trực tiếp nhấn mạnh hai phương diện “hiếu” và “nghĩa”. Hiếu chủ yếu hướng đến tổ tiên, cha mẹ; nghĩa mở rộng đến đất nước, cộng đồng và những quan hệ xã hội. Trong khi đó, Tứ ân ở Bửu Sơn Kỳ Hương là một nội dung giáo lý, không phải tên gọi chính thức của tôn giáo.
Các tài liệu nghiên cứu xếp Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa và Phật giáo Hòa Hảo trong một dòng tôn giáo nội sinh Nam Bộ có quan hệ kế thừa. Tuy vậy, mỗi tôn giáo cần được tìm hiểu trong lịch sử, kinh sách và cộng đồng thực hành riêng, tránh dùng giáo lý của tôn giáo này để giải thích hoàn toàn cho tôn giáo khác.
Giá trị của quan niệm Tứ ân trong đời sống hiện nay
Dù hình thành trong hoàn cảnh Nam Bộ thế kỷ XIX, Tứ ân vẫn gợi ra nhiều suy ngẫm cho xã hội hiện đại.
Trước hết, Tứ ân nhắc con người không quên nguồn cội trong bối cảnh đời sống thay đổi nhanh chóng. Sự phát triển cá nhân không tách khỏi công sức của gia đình và các thế hệ đi trước.
Thứ hai, quan niệm này mở rộng đạo đức từ gia đình đến đất nước và nhân loại. Con người có trách nhiệm với người thân và phải quan tâm đến lợi ích chung, môi trường và những người không quen biết.
Thứ ba, Tứ ân kết nối đời sống tinh thần với hành động. Giá trị tôn giáo nằm trong niềm tin và được kiểm chứng qua cách con người ứng xử. Một đời sống có trách nhiệm chính là biểu hiện rõ ràng của việc tu nhân.
Thứ tư, Tứ ân góp phần giải thích đặc điểm của các tôn giáo nội sinh Nam Bộ: gần gũi với người dân, đề cao tu tại gia, coi trọng lao động và gắn đạo với đời. Đây là một phần đáng chú ý trong lịch sử văn hóa, tín ngưỡng Việt Nam.
Tuy nhiên, việc vận dụng Tứ ân ngày nay cần phù hợp với pháp luật, quyền con người và những chuẩn mực đạo đức tiến bộ. Không nên khôi phục nguyên xi mọi cách diễn đạt của xã hội quân chủ hoặc dùng giáo lý để duy trì bất bình đẳng.
Quan niệm Tứ ân của đạo Bửu Sơn Kỳ Hương đặt lòng biết ơn vào trung tâm của việc tu nhân. Con người được nhắc nhở phải nhớ đến tổ tiên cha mẹ, quê hương đất nước, Tam bảo cùng đồng bào và nhân loại. Mỗi ân đại diện cho một phạm vi trách nhiệm, từ gia đình đến xã hội, từ đời sống vật chất đến con đường tinh thần.
Giá trị nổi bật của Tứ ân là không tách việc tu hành khỏi đời sống. Báo ân không nằm riêng trong lời khấn hay lễ vật mà được thể hiện qua sự hiếu kính, lao động chân chính, ý thức bảo vệ lợi ích chung, lòng nhân ái và quá trình tự sửa đổi bản thân.
Qua quá trình phát triển, cách gọi và nội dung chi tiết của Tứ ân được các tài liệu, cộng đồng tôn giáo diễn giải theo những lớp khác nhau. Bởi vậy, cần phân biệt Bửu Sơn Kỳ Hương với Tứ Ân Hiếu Nghĩa và Phật giáo Hòa Hảo, đồng thời nhận ra mối quan hệ kế thừa giữa các tôn giáo nội sinh Nam Bộ.
Khi được tiếp cận bằng tinh thần tỉnh táo và nhân văn, Tứ ân không phải là một lời hứa về phúc lộc hay phương thức thay đổi số phận. Đó là lời nhắc mỗi người nhìn lại những gì mình đã tiếp nhận, từ đó sống có trách nhiệm hơn với gia đình, quê hương, cộng đồng và các thế hệ mai sau.
