Phép tắc trên mâm cơm của người Việt thể hiện sự kính trọng, sẻ chia và cách gìn giữ nếp nhà trong đời sống hiện đại.
Một mâm cơm Việt có thể chỉ gồm bát canh, đĩa rau, món mặn và chén nước chấm đặt giữa bàn. Có nhà vẫn ngồi quây quanh chiếc mâm tròn thấp; có nhà đã dùng bàn ăn hiện đại; có gia đình đông đủ ba, bốn thế hệ, cũng có gia đình chỉ còn vài người tranh thủ dùng bữa sau giờ làm. Hình thức thay đổi theo điều kiện sống, nhưng trong ký ức của nhiều người Việt, bữa cơm gia đình vẫn là khoảng thời gian đặc biệt: mọi người ngồi lại gần nhau, hỏi han một ngày đã qua và cùng chia sẻ những món ăn quen thuộc.
Từ lâu, người Việt đã coi chuyện ăn uống không chỉ là đáp ứng nhu cầu hằng ngày. Câu nói “học ăn, học nói, học gói, học mở” cho thấy cách ăn, cách nói và cách ứng xử đều được xem là một phần của nề nếp. Trên mâm cơm, trẻ nhỏ học cách mời người lớn, biết chờ đợi, biết nhường nhịn, biết giữ gìn vệ sinh và quan tâm đến người xung quanh. Người lớn cũng có dịp thể hiện sự chăm sóc qua việc chuẩn bị món ăn, gắp thức ăn cho con trẻ, hỏi thăm cha mẹ già hoặc lắng nghe những câu chuyện tưởng như rất nhỏ của các thành viên trong nhà.
Mâm cơm trong đời sống gia đình người Việt
Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, gia đình là đơn vị sinh hoạt và lao động quan trọng. Sau thời gian làm đồng, làm nghề hoặc buôn bán, bữa cơm là lúc các thành viên trở về nhà, ngồi quây quần bên nhau. Thức ăn có thể đơn giản, nhưng việc cùng dùng bữa thường gắn với cảm giác đoàn tụ, yên ổn và đủ đầy.
Hình ảnh mâm cơm tròn cũng mang ý nghĩa biểu tượng. Mọi người ngồi gần nhau, các món ăn được đặt ở giữa để cùng chia sẻ, không quá nhấn mạnh sự phân chia phần ăn riêng biệt. Trong một bữa cơm như vậy, việc gắp thức ăn, chan canh, mời cơm, nhường món ngon hay chờ người khác ăn xong đều trở thành những cử chỉ giao tiếp. Bữa ăn vì thế có món ăn và có tiếng nói, ánh mắt, sự quan tâm và những quy tắc bất thành văn.
Ở nhiều gia đình xưa, giờ cơm thường gắn với giờ giấc lao động. Người đi làm đồng, đi chợ, đi học hay làm việc xa về đến nhà đều cố gắng trở về đúng bữa. Khi đó, bữa cơm là việc ăn no, đồng thời là một dấu mốc của ngày sống. Cha mẹ nhìn con cái qua câu chuyện học hành; con cái biết tình hình của ông bà, cha mẹ; anh chị em chia sẻ việc nhà hoặc dự định riêng.
Ngày nay, nhịp sống đô thị, công việc theo ca, học thêm, giao thông và thiết bị điện tử khiến việc ăn cùng nhau đều đặn trở nên khó hơn. Nhưng điều đó không làm mất đi giá trị của bữa cơm gia đình. Dù chỉ có thể ngồi lại vài buổi trong tuần, một bữa ăn có sự hiện diện thật sự, có lắng nghe và tôn trọng, vẫn có thể nuôi dưỡng sự gắn bó giữa các thành viên.
Phép tắc trên mâm cơm là gì?
Phép tắc trên mâm cơm là những cách ứng xử được hình thành trong đời sống gia đình và cộng đồng nhằm thể hiện sự lịch sự, tôn trọng, vệ sinh và hòa thuận khi dùng bữa. Những phép tắc ấy có thể liên quan đến cách ngồi, cách mời cơm, cách sử dụng đũa, cách gắp thức ăn, cách trò chuyện hoặc cách rời mâm.
Nhiều người thường nhớ đến phép tắc trên mâm cơm qua những lời dạy rất ngắn: ăn phải mời, gắp phải ý tứ, không chọn món ngon cho riêng mình, không nói năng ồn ào, không làm rơi vãi cơm, không để người khác phải chờ đợi vô cớ. Những lời dặn ấy tuy giản dị nhưng chứa đựng quan niệm về sự tôn trọng người khác.
Tuy nhiên, không nên nhìn phép tắc chỉ như một danh sách những điều “được làm” và “không được làm”. Nếu hiểu theo cách quá cứng nhắc, bữa cơm có thể trở thành nơi trẻ nhỏ luôn lo sợ bị nhắc nhở, người lớn tuổi cảm thấy mình phải giữ vai trò áp đặt, còn các thành viên khác mất đi sự thoải mái. Phép tắc có ý nghĩa khi giúp mọi người ăn uống gọn gàng, trò chuyện vui vẻ và không làm phiền nhau.
Một gia đình có nề nếp không nhất thiết phải đòi hỏi mọi người thực hiện từng chi tiết theo đúng cách của ngày xưa. Điều quan trọng là các thành viên hiểu vì sao cần cư xử lịch sự: vì có người lớn tuổi cần được quan tâm; vì thức ăn là công sức của người nấu; vì dùng chung một mâm cơm cần biết giữ vệ sinh; vì lời nói trong lúc ăn có thể làm cho không khí ấm áp hơn hoặc nặng nề hơn.
Mời cơm: lời chào giản dị trong gia đình
Trong nhiều gia đình Việt, trước khi bắt đầu ăn, con cháu thường mời ông bà, cha mẹ và những người lớn tuổi hơn. Những câu như “Con mời ông bà ăn cơm”, “Con mời bố mẹ ăn cơm”, “Cháu mời cô chú dùng cơm” là cách mở đầu quen thuộc của bữa ăn.
Việc mời cơm không chỉ là một thủ tục. Đó là lời chào, sự xác nhận rằng người trẻ nhận biết sự có mặt của người lớn và dành cho họ sự kính trọng. Trong gia đình, một lời mời ngắn có thể tạo ra cảm giác gần gũi: mọi người ngồi ăn cạnh nhau và thực sự nhìn thấy nhau.
Ở những gia đình đông người, cách mời cơm cũng giúp trẻ nhỏ học cách xưng hô theo vai vế. Trẻ hiểu ai là ông bà, bác, cô, chú, anh chị; học cách dùng đại từ phù hợp và nhận ra mỗi quan hệ gia đình đều có sự gắn bó riêng. Đây là một phần của văn hóa xưng hô rất đặc trưng trong tiếng Việt.
Tuy vậy, việc mời cơm không cần trở thành áp lực. Trẻ nhỏ có thể quên, người đi làm về muộn có thể chưa kịp mời đầy đủ, hoặc trong một số gia đình, mọi người chỉ dùng một lời mời chung. Điều cần giữ là tinh thần biết thưa gửi, chào hỏi và quan tâm, thay vì trách mắng nặng nề chỉ vì một sơ suất nhỏ.
Kính trên nhường dưới trong cách ngồi và cách dùng bữa
“Kính trên nhường dưới” là một giá trị quen thuộc trong văn hóa gia đình Việt Nam. Trên mâm cơm, điều này thường được thể hiện qua việc ưu tiên chỗ ngồi thuận tiện cho người lớn tuổi, người đang mang thai, người có sức khỏe yếu hoặc khách đến nhà. Người trẻ có thể chủ động lấy thêm bát, đưa nước, xới cơm hoặc giúp người lớn những việc nhỏ.
Trong một số gia đình truyền thống, vị trí ngồi từng được sắp xếp khá rõ ràng theo tuổi tác, vai vế và giới tính. Nhưng trong đời sống hôm nay, cách sắp xếp ấy có thể linh hoạt hơn. Điều quan trọng không phải là ai nhất thiết phải ngồi ở vị trí nào, mà là biết để người cần được chăm sóc có chỗ ngồi phù hợp, biết tránh để người già hoặc trẻ nhỏ phải với quá xa, biết hỏi han khi có người không tiện di chuyển.
Nhường nhịn cũng thể hiện trong cách chọn món. Nếu trên mâm có món ngon hoặc món chỉ có một phần, nhiều gia đình dạy trẻ nhỏ không nên vội vàng gắp hết về phía mình. Người biết ý thường quan sát để chia sẻ cho mọi người, nhất là trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người có nhu cầu riêng về ăn uống.
Tuy nhiên, nhường nhịn không nên bị hiểu thành việc một người luôn phải chịu thiệt. Trong gia đình hiện đại, mọi người cần quan tâm đến nhu cầu của nhau một cách công bằng. Người lớn tuổi cần được kính trọng, nhưng trẻ nhỏ cũng cần được ăn đủ; người nấu ăn cần được cảm ơn, nhưng cũng cần được ngồi ăn thoải mái; phụ nữ không nên luôn là người ăn sau cùng hoặc chỉ ăn phần còn lại vì phải phục vụ cả nhà.
Cách nói chuyện trên mâm cơm
Bữa cơm gia đình là một trong những không gian giao tiếp gần gũi nhất. Nhiều câu chuyện trong ngày bắt đầu từ một câu hỏi đơn giản: “Hôm nay đi học có vui không?”, “Công việc của bố thế nào?”, “Bà có thấy trong người khỏe hơn không?”, “Mai nhà mình cần mua gì?”. Những cuộc trò chuyện nhỏ ấy có thể giúp các thành viên hiểu nhau hơn.
Trong nếp nhà truyền thống, người ta thường tránh nói quá to, cãi vã hoặc nhắc đến những chuyện gây căng thẳng trong lúc ăn. Điều này không có nghĩa gia đình phải né tránh mọi vấn đề khó khăn. Nhưng bữa cơm không nên là nơi để mắng mỏ, chì chiết, so sánh con cái hay làm ai đó cảm thấy xấu hổ trước mọi người.
Đặc biệt với trẻ nhỏ, việc cha mẹ liên tục nhắc lỗi, ép ăn hoặc chất vấn kết quả học tập trong bữa cơm dễ khiến trẻ xem giờ ăn là áp lực. Thay vì vậy, gia đình có thể dành thời gian ăn uống một cách nhẹ nhàng, sau đó chọn thời điểm phù hợp để nói chuyện nghiêm túc hơn.
Cũng cần lưu ý đến việc sử dụng điện thoại. Không phải lúc nào mọi người cũng có thể tắt thiết bị hoàn toàn, nhất là người có công việc cần liên lạc. Nhưng nếu mỗi thành viên đều nhìn vào màn hình, bữa cơm sẽ trở thành một sự có mặt hình thức. Một quy ước đơn giản như hạn chế dùng điện thoại trong khoảng thời gian ăn, chỉ nghe máy khi thực sự cần thiết, có thể giúp mọi người kết nối với nhau tốt hơn.
