Thiền sư Thích Nhất Hạnh nói về mẹ: tình thương, lòng biết ơn và sự có mặt theo tinh thần chánh niệm trong đời sống gia đình.
Trong nhiều bài giảng, tác phẩm và thực tập chánh niệm, Thiền sư Thích Nhất Hạnh thường nói về mẹ bằng một giọng rất gần gũi. Mẹ không đơn thuần là hình ảnh của sự hy sinh hay một biểu tượng để ca ngợi trong những dịp lễ. Mẹ là một con người cụ thể, có niềm vui, nỗi buồn, những vất vả riêng và cũng cần được nhìn thấy, được lắng nghe, được yêu thương khi còn hiện diện trong đời sống.
Cách nhìn ấy làm cho câu chuyện về mẹ trở nên sâu hơn những lời nhắc quen thuộc về đạo hiếu. Thay vì chỉ khuyên con cái phải nhớ ơn, phải làm lễ hoặc phải báo đáp thật nhiều, Thiền sư gợi mở một câu hỏi đơn giản hơn: ta đã thật sự có mặt với mẹ chưa? Ta có biết nhìn mẹ bằng sự chú ý bình tĩnh, thay vì chỉ gặp nhau trong vội vã, trách móc hoặc những câu chuyện thường ngày chưa?
Thiền sư Thích Nhất Hạnh nhìn về mẹ như thế nào?
Trong tinh thần chánh niệm, mẹ trước hết là một con người đang có mặt. Mẹ không đơn thuần là người nấu cơm, chăm con, lo toan tiền bạc hay giữ gìn nhà cửa. Mẹ cũng có tuổi thơ, những mong muốn chưa trọn, những nỗi lo không dễ nói và những mệt mỏi đôi khi bị xem là điều hiển nhiên.
Khi còn nhỏ, nhiều người thường nhìn mẹ như một phần cố định của gia đình. Mẹ luôn ở đó: gọi dậy đi học, chuẩn bị bữa ăn, hỏi han khi đau ốm, nhắc nhở những điều nhỏ nhặt. Nhưng khi trưởng thành, ta mới dần hiểu rằng phía sau những việc tưởng như quen thuộc ấy là rất nhiều thời gian, công sức và tình cảm.
Thiền sư Thích Nhất Hạnh không chỉ nói về sự biết ơn theo nghĩa nhớ công lao. Ngài hướng người thực tập đến khả năng nhận ra mẹ trong hiện tại. Khi mẹ còn sống, điều quan trọng không chỉ là nhớ ngày sinh nhật, mua quà hay tổ chức một bữa cơm lớn. Điều quan trọng hơn là có thể ngồi xuống bên mẹ, hỏi một câu thật lòng, nghe một câu chuyện cũ, nhận ra mẹ đang vui hay đang buồn.
Đó là cách yêu thương có chiều sâu. Bởi có những người sống cạnh nhau nhiều năm nhưng lại chưa từng thật sự nhìn nhau. Người con có thể biết mẹ thích ăn món gì, quen đi chợ vào giờ nào, nhưng không biết mẹ đang lo điều gì. Người mẹ có thể luôn quan tâm đến công việc, sức khỏe của con, nhưng chưa từng nghe con nói về những áp lực sâu kín trong lòng.
Sự có mặt, theo tinh thần chánh niệm, là đưa thân và tâm về cùng một chỗ. Khi ngồi với mẹ, ta không chỉ ngồi bằng thân thể nhưng tâm trí lại ở trong công việc, điện thoại, kế hoạch ngày mai hoặc những bực bội chưa giải quyết. Có mặt là biết dừng lại để người đối diện cảm nhận rằng mình đang được quan tâm thật sự.
Tình thương trong lời dạy của Thiền sư không phải là sự lý tưởng hóa
Khi nói về mẹ, nhiều người dễ hình dung một người mẹ hoàn hảo: luôn hy sinh, luôn dịu dàng, luôn hiểu con và không bao giờ mắc sai lầm. Nhưng đời sống thực tế phức tạp hơn. Có những người mẹ rất yêu con nhưng lại không biết cách bày tỏ. Có người từng phải sống trong nghèo khó, áp lực gia đình, định kiến xã hội hoặc những tổn thương riêng nên đôi khi trở nên khắt khe, nóng nảy hay xa cách.
Tinh thần chánh niệm không yêu cầu con cái phải phủ nhận những điều đau lòng trong gia đình. Thương mẹ không có nghĩa là phải nói rằng mọi việc mẹ làm đều đúng. Biết ơn không có nghĩa là phải chịu đựng sự xúc phạm, kiểm soát hoặc bạo lực. Một người có thể giữ lòng biết ơn với công sinh thành, nhưng vẫn cần đặt ranh giới để bảo vệ sức khỏe, sự an toàn và phẩm giá của mình.
Điểm đáng suy ngẫm trong cách nhìn của Thiền sư là sự cố gắng hiểu người thân trong bối cảnh của họ. Khi nhìn mẹ với vai trò “mẹ của mình” và như một người từng là con gái nhỏ, từng có tuổi trẻ, từng chịu nhiều ảnh hưởng từ gia đình và thời đại, ta có thể bớt phán xét vội vàng.
Điều đó không xóa bỏ những tổn thương đã xảy ra. Nhưng nó có thể giúp ta hiểu rằng có những phản ứng của mẹ xuất phát từ bản thân mẹ trong hiện tại và từ những áp lực, nỗi sợ và thói quen được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Sự hiểu biết này có thể tạo điều kiện cho đối thoại. Thay vì chỉ nói: “Mẹ chưa bao giờ hiểu con”, ta có thể bắt đầu bằng những câu cụ thể hơn: “Con thấy buồn khi mẹ nói như vậy”, hoặc “Con mong mẹ có thể nghe con nói hết câu”. Khi một người con nói bằng sự bình tĩnh, cơ hội để người mẹ lắng nghe sẽ lớn hơn.
Tuy nhiên, trong những trường hợp có bạo lực gia đình, đe dọa, kiểm soát nặng nề hoặc tổn thương kéo dài, sự an toàn luôn cần được đặt lên trước. Tình thương không phải lý do để một người ở lại trong hoàn cảnh nguy hiểm. Tìm sự hỗ trợ từ người thân đáng tin cậy, chuyên gia hoặc cơ quan phù hợp là điều cần thiết.
Biết ơn mẹ không chỉ là báo đáp bằng vật chất
Trong đời sống Việt Nam, lòng hiếu thảo thường được nhắc đến qua việc phụng dưỡng cha mẹ, biếu quà, tổ chức giỗ chạp, mừng thọ hoặc chăm lo khi cha mẹ tuổi cao. Những việc ấy có giá trị, nhất là khi cha mẹ cần hỗ trợ về sức khỏe và cuộc sống.
Nhưng Thiền sư Thích Nhất Hạnh gợi ra một cách hiểu khác về biết ơn: biết ơn bằng sự nhận diện. Ta nhận ra mẹ đang hiện diện trong đời mình. Ta nhận ra nhiều phẩm chất, thói quen, khả năng hoặc cả những điều đang cần chuyển hóa trong chính mình có liên hệ với gia đình và nguồn cội.
Một người có thể nhận ra ở mình sự kiên nhẫn của mẹ, cách mẹ chăm chút cho người khác, tình yêu với cây cối, sự cần cù hoặc khả năng chịu đựng. Có người lại nhận ra ở mình những nỗi lo lắng, cách phản ứng nóng nảy hoặc thói quen im lặng mà mình muốn thay đổi. Nhìn thấy cả điều đẹp lẫn điều chưa đẹp là một cách nhìn trung thực.
Biết ơn không phải là chỉ nhớ điều tốt để ca ngợi. Biết ơn có thể là tiếp nhận những giá trị tốt đẹp và không tiếp tục truyền những tổn thương không cần thiết cho thế hệ sau. Nếu trong gia đình từng có lời nói làm đau nhau, người con có thể chọn học cách nói nhẹ hơn với con cháu. Nếu trong gia đình từng có sự im lặng kéo dài, người con có thể tập đối thoại cởi mở hơn.
Theo nghĩa đó, báo hiếu không chỉ là cho mẹ một món quà. Báo hiếu còn là sống sao cho những điều tốt mà mẹ trao truyền có thể tiếp tục nảy nở. Đó có thể là lòng nhân ái, sự chăm chỉ, tinh thần học tập, cách yêu thương gia đình hoặc khả năng đứng dậy sau khó khăn.
Khi mẹ còn sống: đừng đợi đến một dịp đặc biệt
Nhiều người chỉ nghĩ đến việc nói lời yêu thương vào ngày sinh nhật mẹ, Ngày của Mẹ, Vu Lan hoặc dịp Tết. Những ngày ấy đáng quý, nhưng tình thương không nên chỉ được bày tỏ theo lịch.
Mẹ có thể vui vì một cuộc gọi vào ngày bình thường hơn là một món quà lớn trong một dịp lễ. Mẹ có thể cảm động khi con hỏi: “Dạo này mẹ ngủ có ngon không?” hoặc “Có việc gì mẹ muốn con giúp không?” Những câu hỏi ấy đơn giản nhưng thể hiện rằng người con đang thật sự quan tâm.
Có thể bắt đầu bằng những việc nhỏ:
Gọi điện với sự chú ý
Khi gọi cho mẹ, hãy thử dành vài phút không làm việc khác. Không vừa trả lời tin nhắn, vừa nói chuyện cho xong. Hãy nghe giọng mẹ, để ý xem mẹ có vẻ mệt hay vui, có điều gì muốn kể không.
Nếu không biết bắt đầu thế nào, có thể hỏi về những chuyện gần gũi: hôm nay mẹ ăn gì, thời tiết ở nhà thế nào, hàng xóm có gì mới, sức khỏe ra sao. Những câu chuyện nhỏ có thể mở ra sự gắn kết lớn hơn.
Hỏi mẹ về tuổi thơ và cuộc đời của mẹ
Nhiều người biết rất ít về mẹ trước khi mẹ trở thành mẹ của mình. Mẹ từng thích gì khi còn trẻ? Mẹ từng có ước mơ nào? Mẹ đã trải qua những khó khăn nào khi nuôi con? Mẹ nhớ điều gì nhất về ông bà ngoại?
Những câu hỏi ấy không chỉ giúp con hiểu mẹ hơn. Chúng còn giúp gia đình lưu giữ ký ức, để thế hệ sau biết rằng mẹ không đơn thuần là một vai trò, mà là một đời người có câu chuyện riêng.
Nói lời cảm ơn rõ ràng
Người Việt thường yêu thương bằng hành động và đôi khi ngại nói lời trực tiếp. Nhưng một câu cảm ơn vẫn có sức mạnh riêng. Con cái có thể nói: “Con biết mẹ đã vất vả nhiều”, hoặc “Con cảm ơn mẹ vì đã luôn quan tâm đến con.”
Không cần lời nói quá hoa mỹ. Điều quan trọng là sự thật và sự chân thành.
Cùng làm việc thay vì chỉ để mẹ làm
Một cách báo hiếu thiết thực là chia sẻ việc nhà, đưa mẹ đi khám, hỗ trợ mẹ sử dụng công nghệ, cùng lo những việc gia đình hoặc tạo điều kiện để mẹ có thời gian nghỉ ngơi.
Tình thương không chỉ là nhận chăm sóc. Nó là biết lúc nào cần trở thành người chăm sóc lại.
