Phật dạy cách nhìn người tà hay chánh qua giới hạnh, lời nói, hành vi, nghịch cảnh và kết quả họ đem đến cho người khác.
Trong đời sống, con người thường muốn nhanh chóng biết một người là tốt hay xấu, đáng tin hay không đáng tin, đang đi theo con đường chân chính hay bị dẫn dắt bởi những nhận thức sai lệch. Tuy nhiên, vẻ ngoài nghiêm trang, lời nói trau chuốt, danh tiếng lớn hay những biểu hiện có vẻ đạo đức chưa đủ để phản ánh toàn bộ phẩm chất của một con người.
Theo tinh thần giáo pháp Phật giáo, muốn hiểu một người cần có thời gian, sự tỉnh táo và khả năng quan sát không thiên vị. Phẩm chất thật thường bộc lộ trong cách họ sống cùng người khác, ứng xử khi có lợi ích, đối diện với khó khăn, sử dụng lời nói và tiếp nhận những ý kiến trái chiều.
Tiêu đề “Phật dạy: Cách nhìn người để biết họ tà hay chánh” không nên được hiểu như một câu nói nguyên văn duy nhất của Đức Phật. Nội dung này là sự tổng hợp từ nhiều lời dạy trong kinh điển về giới hạnh, chánh kiến, thiện pháp, bất thiện pháp, thiện tri thức và cách nhận biết phẩm chất của một người qua thời gian.
“Tà” và “chánh” trong Phật giáo được hiểu như thế nào?
Trong ngôn ngữ Phật giáo, “tà” và “chánh” trước hết chỉ hai khuynh hướng nhận thức và hành động khác nhau.
“Chánh” là ngay thẳng, đúng đắn, phù hợp với con đường đưa đến giảm tham, giảm sân, giảm si, nuôi dưỡng lòng từ bi và giúp con người thoát khỏi khổ đau. “Tà” là lệch lạc, sai hướng, bị chi phối bởi tham ái, sân hận, si mê hoặc dẫn đến tổn hại cho mình và người khác.
Khái niệm này thể hiện rõ trong Bát Chánh đạo, gồm:
- Chánh kiến.
- Chánh tư duy.
- Chánh ngữ.
- Chánh nghiệp.
- Chánh mạng.
- Chánh tinh tấn.
- Chánh niệm.
- Chánh định.
Đối lập với các yếu tố này là tà kiến, tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng và những cách tu tập sai lệch.
Vì vậy, nói một người đang có biểu hiện “tà” không nhất thiết có nghĩa họ hoàn toàn xấu xa, không thể thay đổi hoặc đáng bị khinh miệt. Một người có thể chánh ở phương diện này nhưng còn sai lệch ở phương diện khác. Họ cũng có thể từng hành động bất thiện nhưng biết nhận lỗi, sửa đổi và dần chuyển hóa.
Phật giáo chú trọng quan sát các trạng thái tâm, lời nói và hành vi hơn là đóng khung bản chất một con người. Mỗi người đều có khả năng chuyển từ mê lầm sang hiểu biết, từ bất thiện sang thiện lành nếu biết học hỏi và thực hành đúng đắn.
Không thể chỉ nhìn hình thức để phán đoán một người
Trong đời sống tôn giáo, con người rất dễ bị thu hút bởi hình thức. Một người ăn mặc giản dị, nói năng nhỏ nhẹ, thường xuyên nhắc đến đạo lý hoặc xuất hiện trong không gian thờ tự có thể nhanh chóng được xem là người chân chính.
Ngược lại, một người ít nói về tín ngưỡng, không sử dụng nhiều thuật ngữ tôn giáo hoặc có vẻ ngoài bình thường đôi khi lại bị đánh giá là người thiếu chiều sâu tâm linh.
Cách nhìn ấy có thể dẫn đến sai lầm.
Trang phục không quyết định giới hạnh
Trang phục có thể biểu thị vai trò, truyền thống, môi trường sống hoặc lựa chọn cá nhân, nhưng không tự động chứng minh phẩm chất đạo đức.
Một người mặc áo tu hành nhưng nếu còn lừa dối, lợi dụng lòng tin, gây chia rẽ hoặc tìm kiếm lợi ích bất chính thì hình thức ấy không thể thay thế giới hạnh. Ngược lại, một người cư sĩ sống đời bình thường nhưng biết giữ lời, chăm sóc gia đình, tôn trọng người khác và làm việc lương thiện vẫn đang thực hành nhiều giá trị phù hợp với đạo lý.
Trong Phật giáo, phẩm chất không nằm ở việc một người trông giống người tu đến mức nào, mà ở chỗ tham, sân, si trong họ có được nhận diện và chuyển hóa hay không.
Lời nói hay chưa chắc xuất phát từ tâm chân chính
Khả năng nói chuyện lôi cuốn là một năng lực. Năng lực ấy có thể được sử dụng để chia sẻ điều tốt, nhưng cũng có thể trở thành công cụ thao túng.
Một người có thể thuộc nhiều kinh sách, kể nhiều câu chuyện nhân quả, nói về từ bi và buông bỏ, nhưng trong quan hệ thực tế lại nóng giận, ích kỷ hoặc tìm cách kiểm soát người khác.
Do đó, không nên chỉ hỏi: “Người này nói có hay không?” Cần quan sát thêm:
- Lời nói của họ có đúng sự thật không?
- Họ có dùng lời nói để hòa giải hay gây chia rẽ?
- Họ có nói một cách tôn trọng hay thường xuyên làm nhục người khác?
- Họ có giữ đúng những điều đã cam kết không?
- Lời nói của họ có phù hợp với hành động không?
Lời nói có giá trị khi nó đi cùng sự chân thật và trách nhiệm.
Bốn cách quan sát một người theo lời Phật dạy
Trong một bài kinh thuộc Tăng Chi Bộ, Đức Phật nêu ra bốn hoàn cảnh giúp nhận biết phẩm chất của một người: sống chung, giao dịch, đối diện nghịch cảnh và đàm luận.
Điểm đặc biệt là sự nhận biết ấy chỉ có thể hình thành sau một thời gian đủ dài, bằng sự chú tâm và trí phân biệt. Người thiếu quan sát hoặc bị chi phối bởi yêu ghét rất dễ nhìn sai.
Sống chung lâu ngày mới biết giới hạnh
Khi mới gặp, phần lớn mọi người đều có xu hướng thể hiện những mặt tốt đẹp. Họ có thể lịch sự, nhã nhặn và sẵn sàng giúp đỡ. Nhưng khi cùng sống, cùng làm việc hoặc thường xuyên tiếp xúc, những thói quen sâu kín mới dần bộc lộ.
Sống chung không nhất thiết chỉ có nghĩa ở cùng một mái nhà. Đó có thể là:
- Làm việc cùng nhau trong thời gian dài.
- Cùng tham gia một cộng đồng.
- Cùng tu học.
- Cùng thực hiện một dự án.
- Thường xuyên giao tiếp trong những hoàn cảnh khác nhau.
Qua quá trình ấy, có thể quan sát người kia có tôn trọng các nguyên tắc đạo đức hay không.
Cách họ ứng xử khi không có người giám sát
Có người chỉ cư xử tốt khi được nhìn thấy, được đánh giá hoặc có lợi cho hình ảnh cá nhân. Khi không còn ai quan sát, họ có thể hành động hoàn toàn khác.
Người có giới hạnh không chỉ tránh điều xấu vì sợ bị phát hiện. Họ hiểu hậu quả của hành vi và tự nguyện giữ mình ngay cả khi không có sự kiểm soát bên ngoài.
Đây là điểm khác biệt giữa đạo đức để trình diễn và đạo đức đã trở thành nền tảng nội tâm.
Cách họ đối xử với những người thân cận
Một người có thể rất tử tế với người lạ nhưng lại nóng nảy với cha mẹ, vợ chồng, con cái hoặc đồng nghiệp. Họ có thể nói lời từ bi trước công chúng nhưng thường xuyên gây tổn thương cho những người sống gần mình.
Những người thân cận thường là người nhìn thấy rõ nhất sự khác biệt giữa hình ảnh bên ngoài và đời sống thực tế.
Bởi vậy, khi muốn hiểu một người, không nên chỉ nhìn cách họ đối xử với người có địa vị hoặc người đang có thể đem lại lợi ích. Hãy quan sát cách họ đối xử với người phục vụ, người yếu thế, người không đồng ý với họ và những người không thể giúp họ thăng tiến.
Qua giao dịch mới biết sự thanh liêm
“Giao dịch” có thể hiểu rộng là những quan hệ liên quan đến tiền bạc, tài sản, quyền lợi, trách nhiệm và sự trao đổi giữa người với người.
Khi chưa có lợi ích, nhiều mối quan hệ có vẻ yên ổn. Khi tiền bạc, tài sản hoặc quyền lực xuất hiện, phẩm chất thật dễ bộc lộ hơn.
Thái độ đối với tiền bạc
Tiền bạc tự nó không phải điều xấu. Vấn đề nằm ở cách một người tạo ra, sử dụng và phân phối tiền bạc.
Có thể quan sát:
- Họ kiếm tiền bằng phương thức lương thiện hay lừa dối?
- Họ có minh bạch khi nhận tiền đóng góp không?
- Họ có lợi dụng danh nghĩa tôn giáo để trục lợi không?
- Họ có giữ đúng thỏa thuận vay mượn không?
- Họ có tìm cách chiếm phần lợi của người khác không?
- Khi có sai sót tài chính, họ có chịu trách nhiệm không?
Một người nói nhiều về nhân quả nhưng cố tình chiếm đoạt tài sản của người khác đang thể hiện sự mâu thuẫn rõ ràng giữa lời nói và hành động.
Thái độ khi phải chia sẻ quyền lợi
Khi lợi ích chỉ đủ cho một số người, cách phân chia sẽ cho thấy sự công bằng và lòng tham.
Người chân chính biết cân nhắc quyền lợi chung, tôn trọng thỏa thuận và không vì phần hơn của mình mà gây tổn hại cho người khác. Người bị lòng tham chi phối thường tìm cách giành công, né tránh trách nhiệm nhưng muốn nhận phần lợi lớn nhất.
Trong một cộng đồng tu học hoặc tổ chức tín ngưỡng, sự minh bạch về tiền bạc và quyền hạn là điều rất cần thiết. Việc yêu cầu minh bạch không phải thiếu lòng tin, mà là cách bảo vệ cả người đóng góp lẫn người phụ trách.
Thái độ đối với lời hứa
Uy tín được hình thành từ những việc nhỏ. Một người thường xuyên thất hứa, thay đổi lời nói theo lợi ích hoặc phủ nhận điều mình từng cam kết cần được quan sát thận trọng.
Tuy nhiên, cũng cần phân biệt việc cố ý lừa dối với trường hợp bất khả kháng. Người chân chính khi không thể thực hiện lời hứa thường chủ động giải thích, xin lỗi và tìm cách khắc phục. Người thiếu trách nhiệm thường im lặng, đổ lỗi hoặc làm cho người bị thiệt hại cảm thấy mình mới là người sai.
Trong nghịch cảnh mới biết sức nhẫn chịu
Khi mọi việc thuận lợi, người ta dễ giữ vẻ ôn hòa. Khi gặp thất bại, bị phê bình, mất quyền lợi hoặc chịu áp lực, những phản ứng sâu kín mới hiện rõ.
Nghịch cảnh thử thách sức chịu đựng và cho thấy mức độ tu dưỡng của một người.
Cách họ phản ứng khi bị trái ý
Người có chánh niệm không nhất thiết không buồn hay không giận. Họ vẫn có cảm xúc, nhưng biết nhận diện cảm xúc và hạn chế để nó biến thành lời nói hoặc hành vi gây tổn thương.
Người bị sân hận chi phối có thể:
- Chửi mắng người bất đồng.
- Đe dọa người rời bỏ mình.
- Tiết lộ chuyện riêng để trả thù.
- Bịa đặt nhằm hạ uy tín người khác.
- Dùng địa vị hoặc giáo lý để áp chế.
- Chia phe và kích động xung đột.
Đặc biệt, khi một người thường xuyên nói về từ bi nhưng không chấp nhận bất kỳ lời góp ý nào, đó là dấu hiệu cần được xem xét.
Cách họ đối diện thất bại
Người có tinh thần chân chính xem thất bại là cơ hội nhìn lại nguyên nhân và điều chỉnh. Họ không phủ nhận hoàn toàn trách nhiệm của mình.
Người có khuynh hướng lệch lạc thường quy mọi thất bại cho người khác, cho thế lực vô hình hoặc cho việc người xung quanh “không đủ niềm tin”. Họ có thể dùng khái niệm nghiệp báo để đổ lỗi cho nạn nhân thay vì nhìn nhận những nguyên nhân thực tế.
Theo tinh thần nhân quả của Phật giáo, một kết quả thường chịu ảnh hưởng của nhiều điều kiện. Không nên đơn giản hóa mọi bất hạnh thành sự trừng phạt vì một lỗi lầm bí ẩn nào đó.
Cách họ sử dụng quyền lực trong khủng hoảng
Khi tập thể gặp khó khăn, người có trách nhiệm thường bảo vệ người yếu thế, chia sẻ thông tin cần thiết và cùng tìm giải pháp.
Người đặt lợi ích cá nhân lên trên có thể che giấu sự thật, đẩy trách nhiệm xuống cấp dưới hoặc giữ phần an toàn cho mình trước tiên.
Nghịch cảnh vì thế là một tấm gương phản chiếu khá rõ lòng vị tha, sự trung thực và bản lĩnh của mỗi người.
