Đức Phật ở đâu? Lý giải theo lịch sử, kinh điển và đời sống tu tập, tránh hiểu Phật như một vị thần ban phước, ban lộc.
“Đức Phật ở đâu?” là một câu hỏi ngắn nhưng có thể được hiểu theo nhiều nghĩa. Có người muốn biết Đức Phật từng sinh sống ở quốc gia nào. Có người đứng trước tượng Phật rồi tự hỏi liệu Đức Phật có hiện diện trong pho tượng ấy hay không. Người khác lại băn khoăn rằng sau khi nhập Niết-bàn, Đức Phật đang ở một thế giới nào đó, có nghe thấy lời cầu nguyện của con người hay không.
Trong đời sống văn hóa Việt Nam, người ta còn thường nói “Phật ở trong tâm”, “Phật ở quanh ta” hoặc “ở đâu có từ bi, ở đó có Phật”. Những cách diễn đạt ấy mang nhiều ý nghĩa đạo đức và biểu tượng, nhưng nếu hiểu hoàn toàn theo nghĩa đen, chúng cũng có thể dẫn đến những nhận thức chưa đúng về Đức Phật và giáo lý Phật giáo.
Để trả lời đầy đủ câu hỏi này, cần phân biệt Đức Phật với tư cách một nhân vật lịch sử, Đức Phật trong giáo lý, hình tượng Phật trong không gian thờ tự và ý nghĩa của sự “hiện diện” trong đời sống tu tập.
“Đức Phật” là ai?
“Phật” không phải tên riêng của một người. Từ Buddha trong tiếng Phạn và tiếng Pāli thường được hiểu là “bậc đã tỉnh thức”, “bậc giác ngộ” hoặc “người đã thức tỉnh”.
Theo quan niệm Phật giáo, danh hiệu Phật dùng để chỉ một bậc tự mình khám phá con đường chấm dứt khổ đau, đạt giác ngộ viên mãn và chỉ dạy con đường ấy cho những người khác. Phật giáo cũng nói đến các vị Phật trong quá khứ và một vị Phật tương lai, nhưng trong cách nói thông thường của người Việt Nam, “Đức Phật” thường được dùng để chỉ Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.
Đức Phật Thích Ca vốn là một con người lịch sử, thường được gọi là Siddhārtha Gautama, tiếng Việt phiên âm là Tất-đạt-đa Cồ-đàm. Các nhà nghiên cứu nhìn chung xác định Ngài sống tại khu vực phía bắc tiểu lục địa Ấn Độ cổ đại, nhưng niên đại chính xác về cuộc đời Ngài vẫn còn được thảo luận. Các truyền thống Phật giáo cũng sử dụng những hệ niên đại không hoàn toàn giống nhau.
Điều quan trọng là Đức Phật không tự trình bày mình như một vị thần sáng tạo ra vũ trụ, điều khiển vận mệnh hay tùy ý ban thưởng, trừng phạt con người. Ngài là người nhận ra bản chất của khổ đau, nguyên nhân của khổ đau, khả năng chấm dứt khổ đau và con đường thực hành để hướng đến sự giải thoát.
Bởi vậy, hỏi “Đức Phật ở đâu?” trước hết cần xác định người hỏi đang muốn tìm Đức Phật lịch sử, muốn tìm một vị thần linh hay muốn tìm con đường giác ngộ mà Ngài đã chỉ dạy.
Đức Phật ở đâu nếu nhìn từ lịch sử?
Nếu hiểu câu hỏi theo nghĩa địa lý và lịch sử, có thể lần theo những địa điểm quan trọng gắn với cuộc đời Đức Phật Thích Ca.
Lâm Tỳ Ni – nơi truyền thống xác định Đức Phật đản sinh
Lâm Tỳ Ni, thường được viết theo tên quốc tế là Lumbini, hiện thuộc vùng đồng bằng Terai ở miền nam Nepal. Đây là nơi truyền thống Phật giáo xác định Hoàng hậu Māyā sinh Thái tử Siddhārtha.
Tại Lâm Tỳ Ni có trụ đá của vua A Dục, một vị vua thuộc triều đại Maurya. Dòng chữ trên trụ là một trong những cứ liệu quan trọng cho thấy nơi đây từ rất sớm đã được ghi nhận và tôn kính như địa điểm Đức Phật đản sinh. Lâm Tỳ Ni hiện là một trung tâm hành hương có ý nghĩa đặc biệt đối với Phật tử nhiều quốc gia.
Nói Đức Phật “ở Lâm Tỳ Ni” vì thế có thể hiểu là nơi đây lưu giữ ký ức về sự ra đời của con người lịch sử Siddhārtha Gautama. Tuy nhiên, Lâm Tỳ Ni không phải nơi Đức Phật cư trú suốt cuộc đời, cũng không phải nơi người Phật tử tin rằng Ngài đang sống trong hiện tại.
Bồ Đề Đạo Tràng – nơi Siddhārtha trở thành Phật
Sau thời gian tìm đạo và thực hành khổ hạnh, Siddhārtha từ bỏ lối tu hành xác cực. Ngài ngồi thiền dưới một cây thuộc loài bồ đề tại khu vực ngày nay gọi là Bodh Gaya, thuộc bang Bihar của Ấn Độ.
Theo truyền thống Phật giáo, tại đây Siddhārtha đạt giác ngộ và từ đó được tôn xưng là Buddha, nghĩa là bậc tỉnh thức. Quần thể đền Mahabodhi tại Bodh Gaya được xây dựng và tu bổ qua nhiều giai đoạn, trở thành một trong những thánh địa quan trọng nhất của Phật giáo thế giới. UNESCO xác định giá trị nổi bật của nơi này gắn trực tiếp với sự kiện Đức Phật thành đạo.
Sau khi nhập Niết-bàn, Đức Phật ở đâu?
Đây là phần thường gây nhiều nhầm lẫn nhất. Một số người hình dung Đức Phật sau khi viên tịch đã đi đến một thiên đường, một cõi vô hình hoặc một thế giới nằm ở nơi nào đó trong vũ trụ. Người khác lại cho rằng Ngài đã hoàn toàn biến mất, không còn bất cứ ý nghĩa nào.
Cả hai cách hiểu trên đều khó phản ánh đầy đủ cách kinh điển Phật giáo trình bày về Niết-bàn.
Niết-bàn không đơn giản là một địa điểm
Trong ngôn ngữ đời thường, con người quen đặt mọi sự vật vào một không gian cụ thể. Một người còn sống thì đang ở nhà, ở chùa, ở nơi làm việc hoặc ở một quốc gia nào đó. Khi người ấy qua đời, nhiều truyền thống tôn giáo và tín ngưỡng tiếp tục hình dung linh hồn đi đến một thế giới khác.
Phật giáo lại không đặt nền tảng trên quan niệm về một linh hồn cá nhân bất biến, tồn tại độc lập và di chuyển từ thân xác này sang thân xác khác. Giáo lý vô ngã cho rằng cái thường được gọi là “tôi” được hình thành trong mối liên hệ của nhiều yếu tố thân và tâm, luôn vận động, thay đổi và phụ thuộc vào điều kiện.
Không nên khẳng định Như Lai còn tồn tại hay không tồn tại theo cách thông thường
Trong một số bài kinh thuộc Tương Ưng Bộ, câu hỏi về tình trạng của Như Lai sau khi chết được xem xét qua bốn khả năng:
- Như Lai còn tồn tại sau khi chết.
- Như Lai không còn tồn tại sau khi chết.
- Như Lai vừa tồn tại vừa không tồn tại.
- Như Lai không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại.
Kinh không xác nhận bất kỳ mệnh đề nào trong bốn mệnh đề ấy như một mô tả thích hợp. Điều này không có nghĩa Đức Phật cố ý giấu một bí mật về nơi mình sẽ đến. Vấn đề nằm ở chỗ các khái niệm “tồn tại”, “không tồn tại” và “ở đâu” vốn được hình thành từ kinh nghiệm về những sự vật có điều kiện. Chúng không nhất thiết thích hợp để mô tả sự giải thoát hoàn toàn khỏi chấp thủ.
Do đó, câu trả lời thận trọng nhất là: kinh điển không xác định Đức Phật sau khi nhập Niết-bàn đang cư trú tại một địa điểm theo nghĩa thông thường. Cũng không nên tùy tiện khẳng định Ngài đã trở thành một linh hồn vĩnh viễn hay bị tiêu diệt thành hư vô.
Có phải Đức Phật đang ở trên trời?
Trong văn hóa dân gian, hình ảnh các vị thần, tiên, thánh và Phật đôi khi được đặt chung trong một thế giới linh thiêng ở “cõi trên”. Vì vậy, một số người quen hình dung Đức Phật đang ngồi tại một nơi cao xa, nhìn xuống thế gian và quyết định ai sẽ được ban phước.
Cách hình dung ấy có thể xuất hiện trong nghệ thuật, truyện kể hoặc tín ngưỡng dân gian, nhưng không nên đồng nhất hoàn toàn với giáo lý Phật giáo.
Đức Phật không phải vị thần sáng tạo
Phật giáo có nói đến nhiều cảnh giới và các chúng sinh được gọi là chư thiên. Tuy nhiên, chư thiên cũng không phải những đấng sáng tạo tuyệt đối và vẫn nằm trong vòng sinh diệt theo thế giới quan Phật giáo.
Đức Phật được tôn kính vì trí tuệ giác ngộ và con đường giải thoát, không phải vì Ngài tạo ra vũ trụ hoặc nắm quyền quyết định vận mệnh từng người. Người Phật tử có thể cầu nguyện trước tượng Phật để nuôi dưỡng niềm tin, phát nguyện làm lành và hướng tâm đến điều thiện, nhưng không nên hiểu rằng chỉ cần dâng lễ là có thể đổi lấy tiền tài, chức vị hoặc sự miễn trừ hậu quả của hành động.
Không thể xác định Đức Phật bằng một tọa độ trên bầu trời
Nói Đức Phật “ở trên trời” dễ khiến người nghe xem Ngài như một nhân vật có thân thể vật chất đang sống tại một địa điểm xa xôi. Trong khi đó, khi nói về Đức Phật sau Đại Niết-bàn, kinh điển không khuyến khích cách xác định như vậy.
Một số truyền thống Đại thừa có hệ thống giáo lý về nhiều cõi Phật và nhiều phương diện của Phật thân. Những hệ thống này có ngôn ngữ, kinh điển và phương pháp thực hành riêng. Không nên lấy một hình dung đơn giản về “ông Phật trên trời” để thay thế cho toàn bộ tư tưởng ấy.
Cũng không nên phủ nhận thô sơ niềm tin của các cộng đồng thực hành. Điều cần thiết là phân biệt giữa hình ảnh biểu tượng giúp con người hướng thiện với một tuyên bố có thể kiểm chứng về địa điểm vật lý.
“Ai thấy pháp là thấy Phật” nghĩa là gì?
Một lời dạy thường được nhắc đến khi trả lời câu hỏi Đức Phật ở đâu xuất hiện trong kinh Vakkali. Khi một vị đệ tử mong được nhìn thấy thân thể Đức Phật, Ngài nhấn mạnh rằng người thấy Pháp thì thấy Ngài; người thấy Ngài thì thấy Pháp.
“Pháp” trong ngữ cảnh này không chỉ là những câu chữ được ghi trong sách. Pháp là chân lý được nhận ra, lời dạy chỉ đường và thực tại được quán sát đúng như nó đang là.
Thấy Phật không đơn thuần là nhìn thấy hình dáng
Khi Đức Phật còn tại thế, không phải tất cả những người từng nhìn thấy Ngài đều hiểu được giáo pháp. Có người gặp Ngài nhưng vẫn giữ định kiến, giận dữ hoặc chấp thủ. Ngược lại, một người sống ở thời đại sau, chưa từng nhìn thấy thân thể Đức Phật, vẫn có thể học hỏi và thực hành con đường Ngài chỉ dạy.
Vì thế, “thấy Phật” trong ý nghĩa sâu hơn không dừng lại ở việc thấy một gương mặt, pho tượng hay hình ảnh. Đó là sự nhận biết về vô thường, khổ, vô ngã; là khả năng nhìn thấy nguyên nhân của bất an trong chính mình; là sự phát triển giới hạnh, định tâm và trí tuệ.
Giáo pháp là sự tiếp nối quan trọng sau khi Đức Phật viên tịch
Trong kinh Đại Bát Niết-bàn thuộc Trường Bộ, Đức Phật dạy rằng giáo pháp và giới luật đã được giảng dạy sẽ là bậc thầy của cộng đồng sau khi Ngài qua đời.
Lời dạy này cho thấy Phật giáo không đặt trọng tâm vào việc chờ đợi sự hiện diện vật lý vĩnh viễn của người sáng lập. Điều được trao truyền là con đường thực hành.
Bởi vậy, khi một người nghiêm túc học giáo pháp, kiểm nghiệm lời dạy trong đời sống và chuyển hóa tham, sân, si, người ấy đang tiếp xúc với di sản sống động của Đức Phật.
