Tìm hiểu ý nghĩa chim Lạc trên trống đồng Đông Sơn qua hình dáng, bối cảnh nghi lễ và giá trị biểu tượng trong văn hóa Việt.
Hình ảnh một loài chim mỏ dài, cánh rộng, đầu có mào, đang bay thành vòng quanh tâm trống là một trong những họa tiết dễ nhận biết nhất của nghệ thuật Đông Sơn. Ngày nay, hình tượng ấy thường được gọi là chim Lạc và được sử dụng rộng rãi như một biểu tượng gợi nhắc cội nguồn văn hóa Việt Nam.
Tuy nhiên, người Đông Sơn cách đây hơn hai nghìn năm gọi loài chim này là gì, xem nó là một con vật có thật, một linh vật hay một hình tượng thiêng liêng ra sao thì chưa thể xác định chắc chắn. Tên gọi “chim Lạc” cùng nhiều lớp ý nghĩa như vật tổ, sứ giả của thần linh, biểu tượng mặt trời hay khát vọng vươn cao phần lớn là những cách diễn giải của các học giả và xã hội hiện đại dựa trên hình dáng, vị trí, tần suất xuất hiện của họa tiết.
Vì vậy, để hiểu chim Lạc trên trống đồng mang ý nghĩa gì, cần đặt hình tượng này trong toàn bộ không gian văn hóa Đông Sơn: môi trường sông nước, đời sống nông nghiệp, nghi lễ cộng đồng, nghệ thuật tạo hình và thế giới quan của cư dân Việt cổ.
Chim Lạc trên trống đồng là hình tượng gì?
“Chim Lạc” là tên gọi phổ biến hiện nay dành cho một kiểu chim lớn thường xuất hiện trên trống đồng và một số đồ đồng thuộc văn hóa Đông Sơn. Chim thường được thể hiện ở tư thế bay, với mỏ dài hướng về phía trước, cổ tương đối dài, cánh dang rộng, đuôi và mào kéo về phía sau.
Trên trống đồng Ngọc Lũ, vành hoa văn lớn phía ngoài mặt trống có hai nhóm chim: chim lớn đang bay và chim nhỏ đang đậu. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận mỗi nhóm có 18 con. Những con chim bay có mỏ dài, đuôi dài và mào, được nhận xét là gần với hình dáng cò hoặc vạc; học giả Đào Duy Anh từng cho rằng đây có thể là loài chim mang ý nghĩa vật tổ và gọi là chim Lạc.
Tên gọi này không phải một tên loài được xác định bằng sinh học hiện đại, cũng chưa có văn bản Đông Sơn nào cho biết cư dân đương thời gọi hình tượng ấy như thế nào. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ, cách gọi “chim Lạc” được Đào Duy Anh sử dụng trong các công trình nghiên cứu lịch sử và nguồn gốc dân tộc Việt Nam vào giữa thế kỷ XX, từ đó dần trở thành một khái niệm quen thuộc trong đời sống học thuật và văn hóa.
Bởi vậy, có thể hiểu chim Lạc trước hết là tên của một hình tượng nghệ thuật, không nhất thiết là tên chính xác của một loài chim cụ thể từng tồn tại trong tự nhiên.
Hình chim Lạc xuất hiện ở đâu trên trống đồng?
Chim thường được bố trí trong các băng hoa văn hình tròn bao quanh khu vực trung tâm mặt trống. Các con chim nối tiếp nhau, cùng hướng chuyển động, tạo thành một đoàn bay liên tục quanh hình nhiều cánh ở chính giữa.
Trên trống Ngọc Lũ, một trong những hiện vật tiêu biểu nhất của văn hóa Đông Sơn, hình chim không tồn tại đơn lẻ. Chúng xuất hiện bên cạnh nhiều hình ảnh khác như người hóa trang bằng lông chim, người múa, người đánh nhạc khí, nhà sàn, thuyền, hươu và các loài chim nhỏ. Một số nhân vật còn đội mũ hoặc mặc trang phục có hình thức gợi liên tưởng đến lông chim.
Điều đó cho thấy chim là một mô típ quan trọng trong nghệ thuật Đông Sơn. Tuy nhiên, trên trống đồng có nhiều loại chim khác nhau, không nên mặc nhiên gọi tất cả là chim Lạc. Ngoài loài chim lớn mỏ dài đang bay, còn có chim mỏ ngắn, chim đậu trên mái nhà, chim đứng gần người, chim xuất hiện trong cảnh giã gạo hoặc trên thuyền. Tư liệu khảo cổ vì thế phản ánh một thế giới loài chim phong phú hơn nhiều so với một biểu tượng duy nhất.
Vị trí nổi bật của những con chim lớn trong vành hoa văn rộng, cùng tư thế bay vòng quanh trung tâm, là nguyên nhân khiến hình tượng này được chú ý đặc biệt và dần trở thành đại diện tiêu biểu cho nghệ thuật trống đồng.
Các cách lý giải ý nghĩa chim Lạc trên trống đồng
Không có một lời giải duy nhất được tất cả các nhà nghiên cứu chấp nhận. Ý nghĩa của chim Lạc thường được tiếp cận qua nhiều lớp: môi trường tự nhiên, chu kỳ mùa vụ, tín ngưỡng, bản sắc cộng đồng, quan niệm về vũ trụ và giá trị nghệ thuật.
Biểu tượng của môi trường sông nước và đời sống nông nghiệp
Hình dáng mỏ dài, cổ dài và chân dài khiến nhiều người liên hệ chim Lạc với các loài chim nước như cò, vạc, diệc, sếu hoặc bồ nông. Đây đều là những loài có thể gặp ở ruộng lúa, đầm lầy, bãi sông và vùng đất ngập nước.
Văn hóa Đông Sơn phát triển chủ yếu tại lưu vực các con sông ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Sự hiện diện của thuyền, cá, chim nước, nhà sàn cùng nhiều cảnh sinh hoạt trên đồ đồng cho thấy môi trường sông nước có vai trò quan trọng đối với đời sống cư dân. Các trống Đông Sơn cũng được tìm thấy chủ yếu dọc theo những triền sông lớn, dù phạm vi phân bố của chúng còn mở rộng đến nhiều khu vực khác ở Việt Nam và Đông Nam Á.
Trong bối cảnh ấy, hình chim lớn bay trên mặt trống có thể gợi nhắc thiên nhiên quen thuộc của cư dân trồng lúa. Chim đến theo mùa, kiếm ăn trên đồng ruộng rồi rời đi khi thời tiết thay đổi. Sự xuất hiện và biến mất của đàn chim có thể trở thành một trong những dấu hiệu giúp con người cổ đại cảm nhận sự luân chuyển của mùa, nước và thời tiết.
Không nên từ đó khẳng định người Đông Sơn dùng chim Lạc như một loại lịch chính xác. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa chim di cư, mùa vụ và môi trường nông nghiệp là một hướng diễn giải có cơ sở về mặt sinh thái.
Hình ảnh của sự vận động và tuần hoàn
Những con chim trên mặt trống không đứng yên mà được khắc họa trong tư thế bay nối tiếp nhau. Mỏ chim hướng về phía trước, cánh mở rộng, mào và chân kéo dài về phía sau tạo cảm giác chuyển động mạnh.
Khi được đặt trong một băng tròn bao quanh tâm trống, đoàn chim tạo thành một dòng chuyển động không có điểm đầu và điểm cuối rõ rệt. Bố cục ấy có thể gợi đến sự tuần hoàn của ngày và đêm, mùa mưa và mùa khô, gieo trồng và thu hoạch, sinh trưởng và suy tàn.
Có phải tất cả chim trên trống đồng đều là chim Lạc?
Không. Đây là một nhầm lẫn khá phổ biến.
Trống đồng và các hiện vật Đông Sơn thể hiện nhiều dạng chim với kích thước, tư thế và bối cảnh khác nhau. Có chim lớn bay trên vành ngoài, chim nhỏ đang đậu, chim đứng trên mái nhà, chim xuất hiện gần thuyền, chim đi cùng cảnh giã gạo và có cả những hình người hóa trang bằng lông chim.
Tên “chim Lạc” thường được dùng cho loài chim lớn, mỏ dài, sải cánh rộng, bay thành hàng quanh mặt trống. Những con chim nhỏ mỏ ngắn hoặc chim trong các cảnh sinh hoạt có thể thuộc loại khác và đảm nhiệm ý nghĩa khác.
Sự phân biệt này quan trọng bởi nghệ thuật Đông Sơn không chỉ có một biểu tượng chim duy nhất. Người xưa có thể quan sát rất nhiều loài chim trong môi trường sống và đưa chúng vào hiện vật với các vai trò khác nhau.
Nếu gọi toàn bộ là chim Lạc, chúng ta sẽ làm mất đi sự đa dạng của thế giới động vật và ngôn ngữ tạo hình Đông Sơn.
Ý nghĩa của chim Lạc trong văn hóa Việt Nam ngày nay
Trong đời sống đương đại, chim Lạc đã vượt ra ngoài phạm vi của một họa tiết khảo cổ. Hình tượng xuất hiện trong mỹ thuật, kiến trúc, đồ lưu niệm, trang phục, nhận diện thương hiệu, sân khấu và các hoạt động quảng bá văn hóa.
Chim Lạc thường được sử dụng để biểu đạt ba nhóm ý nghĩa chính.
Trước hết là cội nguồn. Hình chim gắn với trống đồng Đông Sơn, một thành tựu tiêu biểu của kỹ thuật luyện kim và nghệ thuật Việt cổ. Khi nhìn thấy chim Lạc, nhiều người lập tức liên tưởng tới lịch sử dựng nước và nền văn hóa lâu đời.
Tiếp theo là bản sắc. Đường nét của chim Lạc khác với nhiều biểu tượng động vật quen thuộc trong mỹ thuật hiện đại. Việc sử dụng đúng hình dáng và bối cảnh giúp tạo ra một dấu hiệu nhận diện mang sắc thái Việt Nam.
Cuối cùng là khát vọng phát triển. Tư thế chim đang bay được diễn giải như tinh thần vươn lên, mở rộng tầm nhìn và kết nối với thế giới. Đây là lớp nghĩa mới do xã hội hiện đại tạo nên trên nền một hình tượng cổ.
Sự tiếp nhận ấy cho thấy di sản không đứng yên. Mỗi thời đại có thể tìm thấy trong hình chim những giá trị phù hợp với mình. Điều quan trọng là sáng tạo mới vẫn cần tôn trọng hình thức, nguồn gốc và giới hạn của tư liệu khảo cổ.
