Tăng, Ni, Sư, Thầy là gì?

Trong đời sống hằng ngày, người Việt thường gọi người xuất gia Phật giáo bằng nhiều danh xưng như Tăng, Ni, nhà sư, sư thầy, sư cô, thầy, Đại đức, Thượng tọa, Hòa thượng, Ni sư hoặc Ni trưởng. Những cách gọi này có thể cùng hướng đến một người tu hành nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa. Có từ chỉ giới tính, có từ nhấn mạnh tư cách thành viên của Tăng đoàn, có từ thể hiện quan hệ thầy trò, trong khi một số danh xưng lại thuộc hàng giáo phẩm hoặc chức vụ cụ thể.

Sự đa dạng ấy được hình thành từ nhiều lớp văn hóa: thuật ngữ Phật giáo Ấn Độ, cách dịch và sử dụng trong Phật giáo Đông Á, truyền thống của từng hệ phái, ngôn ngữ vùng miền và thói quen giao tiếp của người Việt. Bởi vậy, một cách gọi quen thuộc ở miền Bắc chưa chắc được dùng giống như ở miền Nam; danh xưng phổ biến trong chùa Bắc tông cũng có thể khác với cách gọi tại các tự viện Nam tông hoặc tịnh xá của Hệ phái Khất sĩ.

Hiểu đúng các danh xưng trong Phật giáo không phải để phân chia địa vị hay câu nệ hình thức. Điều quan trọng hơn là nhận biết đúng tư cách của người xuất gia, sử dụng lời xưng hô phù hợp và giữ thái độ tôn trọng đối với mọi cộng đồng tu hành.

Tăng, Ni, Sư, Thầy khác nhau như thế nào?

Có thể khái quát bốn danh xưng này như sau:

Danh xưng	Ý nghĩa cơ bản	Phạm vi sử dụng
Tăng	Vốn chỉ cộng đồng xuất gia hòa hợp; trong cách dùng phổ biến tại Việt Nam thường chỉ tu sĩ nam	Dùng cho cá nhân hoặc tập thể tu sĩ nam tùy ngữ cảnh
Ni	Chỉ người nữ xuất gia theo Phật giáo hoặc cộng đồng nữ tu Phật giáo	Dùng cho cá nhân và Ni chúng
Sư	Nghĩa gốc là người thầy; trong Phật giáo thường dùng để gọi người xuất gia hoặc bậc truyền dạy	Có thể dùng độc lập hoặc trong các danh xưng như nhà sư, thiền sư, pháp sư, sư cô
Thầy	Danh xưng tiếng Việt thể hiện quan hệ kính trọng và học đạo	Thường gọi người hướng dẫn tu học; không tự nó cho biết giới tính, phẩm vị hay cấp bậc

Như vậy, “Tăng” và “Ni” chủ yếu liên quan đến tư cách xuất gia và cộng đồng tu hành. “Sư” nhấn mạnh hình ảnh người thầy hoặc người tu hành. “Thầy” là cách xưng hô mang tính quan hệ, thể hiện người được gọi có vai trò hướng dẫn, truyền dạy hoặc nâng đỡ đời sống tu học.

Một vị tu sĩ nam có thể đồng thời là một vị Tăng, một nhà sư và là thầy của Phật tử. Một vị nữ xuất gia có thể là một vị Ni, một vị sư và cũng có thể là thầy của những người đã quy y hoặc đang theo học với vị ấy. Tuy nhiên, từng danh xưng sẽ phù hợp với từng hoàn cảnh khác nhau.

Tăng là gì?

Nghĩa nguyên thủy của từ Tăng

“Tăng” là dạng gọi rút gọn của “Tăng-già”, phiên âm từ thuật ngữ Saṅgha trong tiếng Phạn và tiếng Pali. Nghĩa cơ bản của từ này là đoàn thể, hội chúng hoặc cộng đồng.

Trong Phật giáo, Tăng-già trước hết là cộng đồng những người xuất gia cùng tu học theo giáo pháp và giới luật. Một đặc điểm quan trọng của Tăng đoàn là đời sống hòa hợp. Các thành viên không chỉ cùng cư trú hoặc cùng khoác pháp phục mà còn cùng thực hành giới luật, hỗ trợ nhau tu tập và giải quyết công việc chung theo những nguyên tắc của cộng đồng.

Bởi vậy, xét theo nghĩa gốc, “Tăng” không đơn thuần là tên gọi riêng của một người đàn ông đã xuất gia. Từ này trước hết chỉ một đoàn thể tu hành.

Trong các cách nói như “Tăng đoàn”, “Tăng-già” hoặc “Tăng bảo”, yếu tố cộng đồng đặc biệt quan trọng. Tăng bảo là một trong Tam bảo gồm Phật, Pháp và Tăng. Ở đây, chữ Tăng không nên được hiểu đơn giản là một người tu sĩ nam cụ thể mà liên quan đến cộng đồng tu hành chân chính, hòa hợp và có khả năng duy trì, thực hành, truyền trao giáo pháp.

Vì sao một người xuất gia nam cũng được gọi là Tăng?

Qua quá trình sử dụng tại các quốc gia chịu ảnh hưởng của Phật giáo Đông Á, trong đó có Việt Nam, chữ “Tăng” dần được dùng để gọi cả cá nhân tu sĩ nam. Người ta có thể nói:

• Một vị Tăng.
• Chư Tăng.
• Tăng sĩ.
• Tăng chúng.
• Tăng đoàn.
• Tăng sinh.
• Tăng xá.

Trong cách nói “một vị Tăng”, từ Tăng chỉ một cá nhân nam xuất gia. Trong “chư Tăng” hoặc “Tăng chúng”, từ này chỉ nhiều vị tu sĩ nam. Còn trong “Tăng đoàn” hay “Tăng-già”, nghĩa cộng đồng được thể hiện rõ hơn.

Do có nhiều lớp nghĩa, cần xem xét ngữ cảnh thay vì cho rằng chữ Tăng lúc nào cũng chỉ một cá nhân nam.

Tăng có phải là một cấp bậc không?

Tăng không phải là một cấp bậc tương đương với Đại đức, Thượng tọa hoặc Hòa thượng. Đây là danh từ chỉ người nam xuất gia hoặc cộng đồng xuất gia tùy theo ngữ cảnh.

Một vị Tăng có thể đang ở giai đoạn Sa-di, đã thọ giới Tỳ-kheo hoặc được tấn phong lên hàng giáo phẩm Thượng tọa, Hòa thượng. Vì vậy, gọi một người là “vị Tăng” chưa cho biết vị ấy có phẩm vị nào, giữ chức vụ gì hoặc đã xuất gia bao lâu.

Cũng không nên dựa vào tuổi đời, dáng vẻ hoặc màu sắc pháp phục để tự suy đoán phẩm vị của một vị Tăng. Phẩm vị trong Giáo hội liên quan đến giới pháp đã thọ, tuổi đạo, hạ lạp, quá trình tu học, đạo hạnh và những quy định của tổ chức Phật giáo.

Tăng và Tỳ-kheo có hoàn toàn giống nhau không?

Trong cách nói phổ thông, Tăng thường được dùng khá rộng để chỉ tu sĩ nam. Tỳ-kheo lại là thuật ngữ giới luật cụ thể hơn, chỉ người nam đã thọ giới cụ túc.

Trước khi thọ giới Tỳ-kheo, người nam xuất gia có thể trải qua giai đoạn Sa-di. Sa-di đã sống đời xuất gia và tuân theo giới pháp dành cho người mới tu nhưng chưa phải là Tỳ-kheo.

Do đó:

• Mọi Tỳ-kheo đều thuộc cộng đồng tu sĩ nam.
• Không phải mọi người nam mới xuất gia đều đã là Tỳ-kheo.
• “Tăng” trong giao tiếp phổ thông có thể bao gồm nhiều giai đoạn tu học.
• “Tỳ-kheo” là danh xưng gắn với tư cách thọ giới cụ túc.

Sự phân biệt này giúp tránh cách hiểu rằng chỉ cần cạo tóc, mặc áo tu là đương nhiên đã trở thành Tỳ-kheo.

Ni là gì?

Ni là danh xưng dành cho người nữ xuất gia

Trong cách sử dụng phổ biến của Phật giáo Việt Nam, “Ni” chỉ người nữ xuất gia theo đạo Phật. Cộng đồng những người nữ xuất gia được gọi là Ni chúng, Ni đoàn hoặc Ni giới tùy trường hợp.

Một số cách gọi thường gặp gồm:

• Một vị Ni.
• Chư Ni.
• Ni chúng.
• Ni giới.
• Ni sinh.
• Ni viện.
• Ni chúng an cư.

Danh xưng Ni không phải tên của một cấp bậc. Một người nữ xuất gia có thể là Sa-di-ni, Thức-xoa-ma-na, Tỳ-kheo-ni, Sư cô, Ni sư hoặc Ni trưởng tùy theo giới pháp, quá trình tu học và quy định của truyền thống, Giáo hội.

Ni và Tỳ-kheo-ni khác nhau thế nào?

Tỳ-kheo-ni là người nữ đã thọ giới cụ túc dành cho nữ giới. Đây là thuật ngữ giới luật, tương ứng với Tỳ-kheo ở phía nam giới.

Trước khi trở thành Tỳ-kheo-ni, người nữ xuất gia trong truyền thống Bắc tông có thể trải qua những giai đoạn như Sa-di-ni và Thức-xoa-ma-na. Các giai đoạn này liên quan đến quá trình học giới, tập sự và chuẩn bị cho đời sống xuất gia đầy đủ.

Trong giao tiếp thường ngày, Phật tử không nhất thiết biết chính xác một vị nữ tu đã thọ giới nào. Vì vậy, những cách gọi như “sư cô” hoặc “thưa cô” được sử dụng phổ biến hơn trong nhiều ngôi chùa. Tuy nhiên, khi viết văn bản chính thức hoặc giới thiệu trong nghi lễ, cần dùng đúng danh xưng của vị ấy.

Ni có phải là cách gọi thấp hơn Tăng không?

Không nên hiểu Tăng và Ni như hai bậc cao thấp. Trong cách dùng phổ biến tại Việt Nam, đây là hai danh xưng phân biệt cộng đồng xuất gia nam và nữ.

Tăng giới và Ni giới có những truyền thống sinh hoạt, cơ sở đào tạo và tổ chức tu học riêng, nhưng đều là thành phần của cộng đồng Phật giáo. Cả người nam và người nữ xuất gia đều hướng đến việc học giới, thực hành giáo pháp, rèn luyện thân tâm và phụng sự cộng đồng.

Những khác biệt về giới luật, nghi thức hoặc tổ chức không nên bị diễn giải thành sự đánh giá tùy tiện về phẩm giá con người. Khi giao tiếp, cần giữ sự kính trọng đối với cả chư Tăng và chư Ni.

Sư cô, Ni sư và Ni trưởng có giống nhau không?

Ba danh xưng này đều dành cho người nữ xuất gia nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Sư cô là cách gọi kính trọng, phổ biến đối với một vị nữ tu. Trong cơ cấu danh xưng của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Sư cô cũng được dùng để chỉ các vị chưa được tấn phong lên hàng giáo phẩm Ni sư.

Ni sư là một phẩm vị của Ni giới. Danh xưng này không nên dùng tùy tiện cho mọi vị nữ xuất gia.

Ni trưởng là hàng giáo phẩm cao hơn Ni sư trong hệ thống danh xưng của Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Theo quy định đang áp dụng tại thời điểm biên soạn, hàng giáo phẩm của Ni giới gồm Ni sư và Ni trưởng. Việc tấn phong không chỉ căn cứ vào tuổi đời mà còn liên quan đến tuổi đạo, hạ lạp, đạo hạnh, quá trình đóng góp và thủ tục của Giáo hội.

Bởi vậy, khi chưa biết phẩm vị của một vị nữ tu, “sư cô” là cách gọi thông dụng và an toàn hơn so với việc tự gọi là Ni sư hoặc Ni trưởng.

Sư là gì?

Nghĩa cơ bản của chữ Sư

“Sư” có nghĩa là thầy, người truyền dạy hoặc người có khả năng hướng dẫn trong một lĩnh vực. Trong ngôn ngữ Phật giáo, chữ này có thể được dùng để chỉ người thầy tu học hoặc người xuất gia.

Từ “sư” xuất hiện trong nhiều danh xưng:

• Nhà sư.
• Sư thầy.
• Sư cô.
• Sư phụ.
• Thiền sư.
• Pháp sư.
• Giảng sư.
• Luật sư.
• Quốc sư.
• Tổ sư.
• Đại sư.
• Bổn sư.

Tuy nhiên, không phải từ nào có chữ “sư” cũng là một cấp bậc chính thức. Có danh xưng thể hiện chức năng, có danh xưng nói về chuyên môn tu học, có từ mang ý nghĩa lịch sử và cũng có từ thể hiện quan hệ thầy trò.

Nhà sư là ai?

“Nhà sư” là cách gọi phổ thông dành cho người xuất gia Phật giáo. Trong đời sống hiện đại, nhiều người hiểu “nhà sư” chủ yếu là tu sĩ nam. Tuy vậy, về mặt ngôn ngữ, chữ “sư” không nhất thiết chỉ nam giới.

Khi cần diễn đạt chính xác, nên dùng:

• Vị Tăng hoặc tu sĩ nam đối với người xuất gia nam.
• Vị Ni hoặc nữ tu Phật giáo đối với người xuất gia nữ.
• Tăng Ni khi nói chung cả hai cộng đồng.
• Người xuất gia Phật giáo khi không cần phân biệt giới tính.

Trong văn bản nghiên cứu, báo chí hoặc nội dung giới thiệu chính thức, cách gọi cụ thể thường rõ nghĩa hơn “nhà sư”.

Sư có phải là một phẩm vị không?

Nếu dùng độc lập, “sư” thường không phải một phẩm vị cụ thể. Nó là cách gọi rộng dành cho người tu hành hoặc người thầy.

Một người được gọi là “sư” có thể là một vị Tỳ-kheo, một vị Sa-di, một vị Tăng thuộc Hệ phái Khất sĩ hoặc một nhà tu hành thuộc truyền thống Nam tông. Chỉ dựa vào chữ “sư” không thể xác định người ấy là Đại đức, Thượng tọa hay Hòa thượng.

Tương tự, các từ như “thiền sư” hoặc “pháp sư” không tự động đồng nghĩa với một phẩm vị hành chính trong Giáo hội.

Thiền sư là gì?

Thiền sư là danh xưng dành cho một vị thầy có sự tu học, hướng dẫn hoặc truyền thừa liên quan đến Thiền. Trong lịch sử Phật giáo, danh xưng này thường được dùng đối với những vị có ảnh hưởng sâu rộng trong một dòng thiền hoặc để lại tư tưởng, phương pháp thực hành và môn đồ.

Không nên gọi bất kỳ người nào hướng dẫn một buổi ngồi thiền là “thiền sư”. Danh xưng này thường hàm chứa sự công nhận của cộng đồng, truyền thống hoặc lịch sử tu học.

Pháp sư và giảng sư là gì?

Pháp sư thường được hiểu là người có vai trò giảng giải, truyền dạy Phật pháp. Giảng sư cũng là người thực hiện hoạt động thuyết giảng, giáo dục Phật pháp.

Trong thực tế, cách dùng hai từ này có thể khác nhau tùy tổ chức và hoàn cảnh. Có nơi dùng “pháp sư” như một danh xưng trang trọng; có nơi sử dụng “giảng sư” để chỉ người đảm nhiệm công việc giảng dạy.

Đây chủ yếu là danh xưng liên quan đến chức năng truyền dạy, không nên nhầm với các phẩm vị như Hòa thượng, Thượng tọa, Ni trưởng hoặc Ni sư.

Tổ sư và Bổn sư khác nhau thế nào?

Tổ sư thường chỉ bậc tiền nhân có công khai sáng, truyền thừa hoặc phát triển một tông phái, pháp môn, dòng thiền hay ngôi tổ đình. Danh xưng này có ý nghĩa lịch sử và truyền thừa sâu sắc.

Bổn sư là vị thầy có quan hệ trực tiếp với người học đạo. Trong đời sống Phật giáo Việt Nam, Phật tử thường gọi vị truyền Tam quy, Ngũ giới và đặt pháp danh cho mình là thầy bổn sư. Đối với người xuất gia, quan hệ bổn sư có thể liên quan đến quá trình tiếp nhận, giáo dưỡng và hướng dẫn tu học.

Một người có thể có nhiều vị thầy trong quá trình học Phật, nhưng danh xưng bổn sư thường nói đến mối quan hệ đặc biệt và trực tiếp hơn.

Thầy là gì trong Phật giáo?

Thầy là một cách xưng hô mang tính quan hệ

“Thầy” là một từ thuần Việt quen thuộc, dùng để gọi người dạy học, người hướng dẫn nghề nghiệp, người truyền trao tri thức hoặc người có vai trò dìu dắt tinh thần.

Trong Phật giáo, Phật tử gọi một vị xuất gia là thầy vì vị ấy đại diện cho vai trò hướng dẫn tu học, giảng giải giáo pháp, truyền giới hoặc nâng đỡ đời sống tinh thần. Cách gọi này không chỉ thể hiện sự kính trọng mà còn cho thấy mối quan hệ học đạo.

Một vị tu sĩ còn trẻ tuổi đời vẫn có thể được Phật tử lớn tuổi gọi là thầy. Điều này không có nghĩa tuổi tác xã hội bị phủ nhận. Người Phật tử gọi “thầy” vì kính trọng vai trò tu học và hướng dẫn Phật pháp của người xuất gia.

Thầy có phải chỉ dành cho tu sĩ nam không?

Trong thói quen giao tiếp phổ biến, “thầy” thường được dùng nhiều hơn đối với tu sĩ nam. Người nữ xuất gia thường được gọi là “sư cô”, “Ni sư” hoặc “Ni trưởng”.

Tuy nhiên, xét theo quan hệ truyền dạy, một vị nữ xuất gia hoàn toàn có thể là thầy của Phật tử hoặc của những người tu học theo vị ấy. Phật tử đã quy y với một vị Ni có thể gọi vị ấy là thầy bổn sư. Trong một số truyền thống và vùng miền, người nữ xuất gia cũng được gọi là “sư thầy”.

Vì vậy, chữ “thầy” trong Phật giáo không nên bị hiểu cứng nhắc như một danh từ chỉ riêng nam giới. Đây trước hết là danh xưng thể hiện quan hệ truyền dạy và kính trọng.

Vì sao Phật tử thường xưng “con” với thầy?

Trong văn hóa Phật giáo Việt Nam, người học đạo thường xưng “con” khi thưa chuyện với vị thầy mà mình kính trọng. Cách xưng hô này thể hiện sự khiêm cung, gần gũi và tinh thần tiếp nhận sự chỉ dạy.

Tuy nhiên, xưng “con” không có nghĩa người Phật tử từ bỏ quan hệ gia đình hoặc coi vị tu sĩ là cha mẹ theo nghĩa huyết thống. Đây là cách xưng hô mang tính tôn giáo và văn hóa.

Trong những hoàn cảnh hành chính, học thuật hoặc giao tiếp xã hội thông thường, người nói cũng có thể dùng các đại từ khác cho phù hợp. Điều cốt lõi nằm ở thái độ tôn trọng, không nhất thiết câu nào cũng phải sử dụng một khuôn mẫu duy nhất.

“Bạch thầy” có nghĩa là gì?

“Bạch” là cách nói trang trọng, có nghĩa gần với trình bày, thưa gửi hoặc kính thưa. Trong nghi lễ và sinh hoạt Phật giáo, người học đạo có thể nói:

• Bạch thầy, con xin được hỏi…
• Bạch Hòa thượng…
• Bạch Ni trưởng…
• Bạch chư tôn đức…

Cách nói này phù hợp trong pháp hội, lễ nghi hoặc khi người Phật tử muốn thưa trình một vấn đề với thái độ cung kính. Trong giao tiếp đời thường, “thưa thầy” vẫn là cách nói lịch sự và tự nhiên.

“Sư thầy” là nam hay nữ?

“Sư thầy” là một danh xưng có sự khác biệt đáng chú ý theo vùng miền.

Trong cách hiểu phổ biến của nhiều người hiện nay, sư thầy thường chỉ tu sĩ nam, còn sư cô chỉ nữ tu. Tuy nhiên, tại một số tỉnh miền Bắc, người nữ xuất gia cũng từng được gọi là sư thầy. Cách gọi này nhấn mạnh tư cách người thầy tu hành chứ không nhất thiết nói đến giới tính.

Do đó, khi nghe từ “sư thầy” trong tư liệu, truyện kể hoặc lời nói địa phương, không nên vội kết luận người được nhắc đến chắc chắn là nam. Cần căn cứ vào bối cảnh, tên gọi, ngôi chùa và truyền thống địa phương.

Trong giao tiếp hiện nay, để hạn chế nhầm lẫn, có thể dùng:

• “Thầy” hoặc phẩm vị chính thức đối với tu sĩ nam.
• “Sư cô”, “Ni sư” hoặc “Ni trưởng” đối với nữ tu.
• Danh xưng mà chính tự viện hoặc cộng đồng đang sử dụng.

Cách dùng danh xưng ở một số truyền thống Phật giáo Việt Nam

Trong Phật giáo Bắc tông

Tại các chùa Bắc tông, Phật tử thường gọi tu sĩ nam là thầy và gọi nữ tu là sư cô. Khi biết rõ phẩm vị, có thể dùng Đại đức, Thượng tọa, Hòa thượng, Ni sư hoặc Ni trưởng.

Một số cách gọi mang tính nội bộ thiền môn như sư phụ, sư ông, sư bà, sư huynh, sư đệ hoặc sư tỷ phụ thuộc vào quan hệ truyền thừa và tuổi đạo. Người ngoài không nên tự ý dùng những danh xưng này khi chưa hiểu quan hệ giữa các vị.

Trong Phật giáo Nam tông

Trong nhiều cộng đồng Phật giáo Nam tông tại Việt Nam, danh xưng “sư” được sử dụng phổ biến đối với tu sĩ. Người dân có thể gọi “quý sư”, “Đại đức” hoặc dùng danh xưng theo ngôn ngữ của cộng đồng địa phương.

Cách xưng hô tại chùa Nam tông không nhất thiết giống chùa Bắc tông. Chẳng hạn, từ “thầy” có thể ít được dùng hơn ở một số cộng đồng. Khi đến một cơ sở Phật giáo chưa quen, cách phù hợp nhất là quan sát cách giới thiệu của nhà chùa hoặc hỏi người phụ trách.

Trong Hệ phái Khất sĩ

Trong truyền thống Khất sĩ, “sư” là cách gọi quen thuộc đối với người xuất gia. Tu sĩ nam có thể được gọi là sư, còn người nữ xuất gia thường được gọi theo các danh xưng của Ni giới hoặc cách gọi đang được hệ phái sử dụng.

Các tịnh xá có truyền thống sinh hoạt, pháp phục và cách xưng hô riêng. Vì vậy, không nên lấy thói quen của một chùa Bắc tông để áp dụng máy móc cho tất cả các tịnh xá Khất sĩ.

Sự khác biệt không có nghĩa là mâu thuẫn

Phật giáo Việt Nam có nhiều hệ phái, truyền thống và cộng đồng dân tộc. Danh xưng vì thế có thể đa dạng nhưng vẫn cùng hướng đến sự tôn trọng người tu hành.

Không nên dùng sự khác biệt về cách gọi để đánh giá truyền thống nào “đúng” hơn. Một danh xưng chỉ thật sự phù hợp khi được đặt trong đúng bối cảnh ngôn ngữ, lịch sử và sinh hoạt của cộng đồng đang sử dụng nó.

Phân biệt danh xưng, phẩm vị và chức vụ

Một trong những nhầm lẫn phổ biến là coi tất cả các từ đứng trước pháp danh đều là cấp bậc. Trên thực tế, cần phân biệt ba nhóm.

Danh xưng chung

Danh xưng chung gồm:

• Tăng.
• Ni.
• Nhà sư.
• Thầy.
• Sư cô.
• Người xuất gia.
• Tu sĩ Phật giáo.

Những từ này giúp nhận diện tư cách hoặc cách xưng hô nhưng không nhất thiết cho biết phẩm vị.

Phẩm vị của Tăng Ni

Trong cơ cấu của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, các danh xưng thường gặp gồm:

Đối với Tăng giới:

• Đại đức.
• Thượng tọa.
• Hòa thượng.

Đối với Ni giới:

• Sư cô.
• Ni sư.
• Ni trưởng.

Hàng giáo phẩm chính thức của Tăng giới gồm Thượng tọa và Hòa thượng; hàng giáo phẩm của Ni giới gồm Ni sư và Ni trưởng. Đại đức và Sư cô là những danh xưng phổ biến dành cho các vị chưa được tấn phong lên hàng giáo phẩm tương ứng.

Việc tấn phong được thực hiện theo quy định của Giáo hội, không phải do cá nhân tự nhận hoặc do người bên ngoài tùy ý gọi.

Chức vụ và vai trò

Một số từ chỉ chức vụ hoặc trách nhiệm trong tự viện và Giáo hội:

• Trụ trì.
• Viện chủ.
• Giám tự.
• Tri sự.
• Chánh điện.
• Thủ quỹ.
• Trưởng ban.
• Phó trưởng ban.
• Viện trưởng.
• Giảng sư.
• Giáo thọ.

Trong đó, trụ trì là người được giao trách nhiệm điều hành, quản lý và hướng dẫn sinh hoạt tại một cơ sở tự viện theo quy định. Trụ trì không phải một phẩm vị.

Một vị Đại đức có thể là trụ trì. Một vị Hòa thượng có thể không trực tiếp đảm nhiệm việc trụ trì. Vì vậy, không nên cho rằng trụ trì luôn là người có phẩm vị cao nhất hoặc vị có phẩm vị cao nhất đương nhiên là trụ trì.

Đại đức, Thượng tọa và Hòa thượng là gì?

Đại đức

Đại đức là danh xưng kính trọng thường dùng đối với một vị Tỳ-kheo chưa được tấn phong Thượng tọa. Trong văn bản hoặc khi giới thiệu trang trọng, có thể viết “Đại đức Thích…” kèm pháp danh.

Không nên gọi tất cả các vị xuất gia nam là Hòa thượng hoặc Thượng tọa chỉ vì thấy vị ấy lớn tuổi. Khi không biết phẩm vị, gọi “thầy” thường phù hợp hơn.

Thượng tọa

Thượng tọa là một phẩm vị của Tăng giới. Theo quy định đang áp dụng tại thời điểm biên soạn, việc tấn phong Thượng tọa có các điều kiện liên quan đến tuổi đời, tuổi đạo, hạ lạp, đạo hạnh và quá trình đóng góp cho Giáo hội, đạo pháp và xã hội.

“Thượng tọa” không đơn giản có nghĩa là người ngồi ở vị trí cao hơn trong một buổi lễ, cũng không phải danh xưng mà cá nhân tự đặt cho mình.

Hòa thượng

Hòa thượng là hàng giáo phẩm cao của Tăng giới trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Danh xưng này được tấn phong theo quy định và gắn với quá trình tu học, tuổi đạo, hạ lạp, đạo hạnh cũng như sự đóng góp lâu dài.

Trong văn hóa Phật giáo, Hòa thượng thường được kính trọng như bậc trưởng lão có kinh nghiệm tu học và khả năng hướng dẫn Tăng Ni, Phật tử. Tuy nhiên, không nên dùng từ “Hòa thượng” như cách gọi chung cho mọi nhà sư lớn tuổi.

Sư cô, Ni sư và Ni trưởng là gì?

Sư cô

Sư cô là cách gọi phổ biến dành cho người nữ xuất gia. Từ này vừa gần gũi vừa thể hiện sự kính trọng.

Trong giao tiếp thông thường, khi chưa biết phẩm vị của vị nữ tu, có thể nói “thưa sư cô”. Không nên chỉ gọi trống không là “cô” nếu chưa có mối quan hệ quen biết, bởi cách gọi ấy có thể thiếu sự trang trọng trong môi trường tự viện.

Ni sư

Ni sư là một phẩm vị của Ni giới. Danh xưng này được tấn phong theo quy định của Giáo hội, không phải tên gọi chung của tất cả nữ tu.

Khi biết chính xác vị ấy là Ni sư, có thể gọi “bạch Ni sư”, “thưa Ni sư” hoặc giới thiệu “Ni sư Thích Nữ…” kèm pháp danh.

Ni trưởng

Ni trưởng là hàng giáo phẩm cao của Ni giới. Các vị Ni trưởng thường có tuổi đạo lâu năm, quá trình tu học và đóng góp đáng kể cho Ni giới, Giáo hội và cộng đồng.

Trong giao tiếp, nên gọi đúng là “Ni trưởng”, không đổi thành “Hòa thượng nữ”. Hòa thượng là phẩm vị thuộc Tăng giới, còn Ni trưởng là danh xưng tương ứng trong hệ thống giáo phẩm của Ni giới.

Tỳ-kheo, Sa-di và chú tiểu có giống nhau không?

Tỳ-kheo

Tỳ-kheo là người nam đã thọ giới cụ túc. Tỳ-kheo-ni là người nữ đã thọ giới cụ túc.

Hai thuật ngữ này gắn với tư cách giới luật, không chỉ là cách gọi xã giao. Khi chưa có thông tin rõ ràng, người ngoài không nên tự xác định một vị xuất gia là Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni chỉ dựa vào ngoại hình.

Sa-di và Sa-di-ni

Sa-di là người nam xuất gia đang tu học theo giới pháp dành cho giai đoạn đầu. Sa-di-ni là người nữ ở giai đoạn tương ứng.

Sa-di và Sa-di-ni đã là người xuất gia nhưng chưa thọ giới cụ túc của Tỳ-kheo hoặc Tỳ-kheo-ni. Điều này không có nghĩa họ chỉ “ở thử” trong chùa; đây là một giai đoạn có giới pháp, trách nhiệm và quá trình giáo dưỡng riêng.

Thức-xoa-ma-na

Thức-xoa-ma-na là một giai đoạn tu học của nữ giới trong truyền thống giới luật Bắc tông, nằm giữa Sa-di-ni và Tỳ-kheo-ni. Người ở giai đoạn này tiếp tục học giới và rèn luyện trước khi đủ điều kiện thọ giới cụ túc.

Đây là thuật ngữ chuyên môn nên ít xuất hiện trong giao tiếp thường ngày, nhưng vẫn là một thành phần được ghi nhận trong tổ chức đại chúng của Phật giáo Việt Nam.

Chú tiểu

“Chú tiểu” là cách gọi dân gian và văn học, thường dành cho người nam còn nhỏ tuổi hoặc người mới vào chùa. Đây không phải tên của một phẩm vị chính thức.

Không phải ai trẻ tuổi, cạo tóc và sống trong chùa cũng đều nên được gọi là chú tiểu. Một người có thể là Sa-di, tập sự xuất gia, học sinh nội trú tại chùa hoặc có hoàn cảnh khác. Khi viết nội dung chính xác, nên sử dụng danh xưng do nhà chùa cung cấp.

Những cách gọi dễ gây nhầm lẫn

Thầy chùa

“Thầy chùa” là cách nói dân gian để chỉ người tu ở chùa. Từ này không nhất thiết mang ý xúc phạm, nhưng có sắc thái khẩu ngữ và không phù hợp trong mọi hoàn cảnh.

Trong văn bản trang trọng hoặc khi trực tiếp thưa chuyện, nên dùng “thầy”, “vị Tăng”, “Đại đức”, “Thượng tọa” hoặc “Hòa thượng” tùy trường hợp.

Ông sư và bà sư

“Ông sư” xuất hiện khá nhiều trong truyện kể dân gian, văn học và lời nói đời thường. Tuy nhiên, khi dùng để gọi trực tiếp một vị tu sĩ, từ này có thể tạo cảm giác thiếu kính trọng.

“Bà sư” không phải danh xưng chính thức dành cho nữ tu. Nên dùng sư cô, Ni sư hoặc Ni trưởng.

Sư sãi

“Sư sãi” là từ dùng để chỉ chung người tu hành Phật giáo trong ngôn ngữ dân gian. Tùy giọng điệu, từ này có thể mang sắc thái trung tính hoặc thiếu trang trọng.

Trong bài viết nghiên cứu, giới thiệu tôn giáo hoặc giao tiếp tại chùa, “Tăng Ni”, “người xuất gia” hay “tu sĩ Phật giáo” là những cách gọi phù hợp hơn.

Ni cô

“Ni cô” từng được sử dụng khá phổ biến để chỉ nữ tu Phật giáo. Tuy nhiên, trong sinh hoạt Phật giáo Việt Nam hiện nay, “sư cô” là cách gọi thông dụng và được nhiều cộng đồng sử dụng hơn.

Không nên nhầm “Ni cô” với “Ni sư”. Ni sư là một phẩm vị, còn Ni cô hoặc sư cô là cách gọi rộng hơn.

Bà vãi

Trong văn hóa truyền thống, “bà vãi” thường chỉ người phụ nữ lớn tuổi có đời sống gắn bó với chùa, chăm làm công quả, tụng niệm hoặc hỗ trợ việc Phật sự. Bà vãi có thể là Phật tử tại gia, không nhất thiết là người đã xuất gia.

Vì vậy, không nên dùng “bà vãi” như từ đồng nghĩa với Tỳ-kheo-ni, Ni sư hoặc Sư cô.

Thầy cúng, thầy pháp và thầy bói

Những danh xưng này thuộc các hoạt động tín ngưỡng, nghi lễ hoặc nghề nghiệp dân gian khác nhau. Người được gọi là thầy cúng, thầy pháp hoặc thầy bói không vì thế mà trở thành tu sĩ Phật giáo.

Một vị Tăng hoặc Ni chân chính cũng không nên được mặc nhiên xem là người chuyên xem bói, gọi hồn, làm bùa hoặc dự đoán tương lai. Việc đồng nhất người xuất gia Phật giáo với các hoạt động này dễ tạo ra hiểu lầm về giáo lý và đời sống tu hành.

Cách xưng hô với Tăng Ni khi đến chùa

Khi không biết phẩm vị

Nếu gặp một vị tu sĩ nam nhưng không biết phẩm vị, có thể nói:

• Thưa thầy.
• Bạch thầy.
• Con chào thầy.

Nếu gặp một vị nữ tu nhưng không biết phẩm vị, có thể nói:

• Thưa sư cô.
• Bạch sư cô.
• Con chào sư cô.

Đây là những cách gọi lịch sự, không đòi hỏi người nói phải biết chính xác tuổi đạo hoặc giới phẩm của vị tu sĩ.

Khi biết rõ phẩm vị

Có thể dùng đúng danh xưng:

• Bạch Hòa thượng.
• Bạch Thượng tọa.
• Thưa Đại đức.
• Bạch Ni trưởng.
• Bạch Ni sư.
• Thưa Sư cô.

Trong văn bản, tên của người xuất gia thường đi cùng pháp danh và danh xưng phù hợp. Không nên tự ý nâng phẩm vị vì muốn thể hiện sự kính trọng.

Khi nói với nhiều vị

Có thể sử dụng:

• Kính bạch chư Tăng.
• Kính bạch chư Ni.
• Kính bạch chư tôn đức Tăng Ni.
• Kính thưa quý thầy, quý sư cô.
• Kính thưa chư vị Tăng Ni.

“Chư” có nghĩa là nhiều vị. Vì thế, không nói “một chư Tăng” hoặc “một chư Ni”.

Có nhất thiết phải xưng “con” không?

Xưng “con” là cách phổ biến trong quan hệ Phật tử và người hướng dẫn tu học. Tuy nhiên, điều này không nên trở thành áp lực hình thức đối với người lần đầu đến chùa.

Một người có thể nói “thưa thầy”, “thưa sư cô” và trình bày vấn đề bằng lời lẽ lịch sự. Khi đã tham gia sinh hoạt hoặc có quan hệ thầy trò, cách xưng “con” thường trở nên tự nhiên hơn.

Có nên chắp tay khi chào không?

Chắp tay trước ngực là cử chỉ kính chào quen thuộc trong Phật giáo. Người đến chùa có thể chắp tay, hơi cúi đầu và nói “A Di Đà Phật”, “Nam mô Phật” hoặc lời chào thông thường.

Cử chỉ bên ngoài nên đi cùng thái độ chân thành. Không cần quá lo lắng về việc phải thực hiện động tác thật cầu kỳ. Sự điềm đạm, giữ trật tự và tôn trọng không gian tu hành quan trọng hơn việc phô diễn hình thức.

Một số lỗi thường gặp khi sử dụng danh xưng Phật giáo

Gọi mọi tu sĩ lớn tuổi là Hòa thượng

Tuổi đời cao không đồng nghĩa với phẩm vị Hòa thượng. Có người xuất gia muộn, có người thuộc truyền thống sử dụng hệ thống danh xưng khác và có người chưa được tấn phong.

Khi chưa biết rõ, nên gọi “thầy” thay vì tự suy đoán.

Gọi tất cả nữ tu là Ni sư

Ni sư là một phẩm vị của Ni giới. Gọi mọi sư cô là Ni sư tuy xuất phát từ ý kính trọng nhưng vẫn có thể không đúng.

Cách gọi “sư cô” phù hợp hơn khi chưa biết phẩm vị.

Nghĩ rằng trụ trì luôn là Hòa thượng

Trụ trì là chức vụ quản lý một cơ sở tự viện. Người đảm nhiệm có thể thuộc nhiều phẩm vị khác nhau tùy điều kiện và sự bổ nhiệm của Giáo hội.

Vì vậy, “thầy trụ trì” và “Hòa thượng” không phải hai từ đồng nghĩa.

Dùng “thầy” để xác nhận một người là tu sĩ

Ngoài Phật giáo, người Việt còn gọi giáo viên, thầy thuốc, thầy võ, thầy cúng và nhiều người khác là thầy. Chỉ nghe một người được gọi là “thầy” chưa đủ để kết luận người ấy là tu sĩ Phật giáo.

Cần xem người đó thuộc tổ chức nào, tu học ở đâu, có quan hệ gì với cộng đồng Phật giáo và danh xưng được sử dụng trong ngữ cảnh nào.

Cho rằng mọi người mặc áo tu đều có cùng giới phẩm

Pháp phục cho biết một phần truyền thống tu hành nhưng không tự động cho biết giới phẩm, phẩm vị hoặc chức vụ. Màu áo và kiểu áo còn có thể khác nhau theo hệ phái, nghi lễ, vùng miền và hoàn cảnh sử dụng.

Không nên đánh giá tư cách của một người chỉ qua hình thức bên ngoài.

Đồng nhất Tăng Ni với hoạt động mê tín

Người xuất gia Phật giáo có vai trò tu học, gìn giữ giới pháp, hướng dẫn Phật tử và thực hiện các hoạt động tôn giáo, văn hóa, giáo dục hoặc từ thiện phù hợp.

Việc xem Tăng Ni như những người phải biết bói toán, chữa bệnh bằng nghi lễ, gọi hồn hoặc bảo đảm cầu gì được nấy là cách nhìn không phù hợp. Những niềm tin và thực hành dân gian cần được phân biệt với giáo lý cũng như đời sống Tăng đoàn.

Những câu hỏi thường gặp về Tăng, Ni, Sư và Thầy

Tăng và sư có phải là một không?

Hai từ có thể cùng chỉ một người xuất gia nam trong giao tiếp hằng ngày nhưng ý nghĩa không hoàn toàn giống nhau.

Tăng liên quan đến tư cách thành viên của cộng đồng xuất gia và vốn mang nghĩa đoàn thể. Sư nhấn mạnh hình ảnh người thầy hoặc người tu hành. Một vị nam tu sĩ có thể vừa là Tăng vừa được gọi là sư.

Ni có được gọi là thầy không?

Có. Một vị Ni có thể là thầy bổn sư, thầy truyền giới hoặc người trực tiếp hướng dẫn Phật tử tu học.

Tuy nhiên, trong giao tiếp phổ thông, “sư cô”, “Ni sư” hoặc “Ni trưởng” giúp người nghe nhận biết rõ hơn. Việc gọi “thầy” thường tùy quan hệ và truyền thống của từng ngôi chùa.

Nhà sư có phải chỉ là nam giới?

Trong cách hiểu phổ biến, nhiều người dùng “nhà sư” cho tu sĩ nam. Tuy nhiên, chữ sư tự nó không chỉ riêng nam giới.

Khi cần chính xác, nên dùng vị Tăng, vị Ni, tu sĩ nam, nữ tu Phật giáo hoặc Tăng Ni.

Người mới vào chùa đã được gọi là Tăng hoặc Ni chưa?

Điều này tùy giai đoạn và nghi thức tiếp nhận của từng truyền thống. Người mới đến chùa tập sự chưa chắc đã chính thức xuất gia.

Sau khi được tiếp nhận và thọ giới phù hợp, người ấy mới có tư cách tương ứng như Sa-di, Sa-di-ni hoặc các giai đoạn khác. Người ngoài không nên tự xác định chỉ dựa vào việc người đó sống tại chùa.

Cư sĩ giảng Phật pháp có được gọi là sư không?

Cư sĩ là người tu học tại gia, không phải Tăng hoặc Ni. Một cư sĩ có thể nghiên cứu, giảng dạy hoặc hướng dẫn những nội dung Phật học nhưng không vì thế mà trở thành nhà sư.

Khi giới thiệu, nên dùng danh xưng cư sĩ, học giả, giảng viên hoặc chức danh thực tế của người ấy.

Có nên gọi một vị tu sĩ bằng pháp danh mà không kèm danh xưng?

Trong quan hệ rất thân thiết hoặc nội bộ, cách gọi có thể tùy truyền thống. Đối với người ngoài và trong hoàn cảnh trang trọng, nên kèm danh xưng như thầy, Đại đức, Thượng tọa, Hòa thượng, Sư cô, Ni sư hoặc Ni trưởng.

Gọi trống không pháp danh của một vị tu sĩ có thể tạo cảm giác thiếu tôn trọng, đặc biệt khi người nói không có quan hệ gần gũi.

Tất cả người xuất gia đều mang họ Thích phải không?

Trong Phật giáo Bắc tông Việt Nam, nhiều vị xuất gia sử dụng họ Thích trong pháp danh, thể hiện tinh thần cùng thuộc dòng họ tinh thần của Đức Phật Thích Ca.

Tuy nhiên, cách đặt pháp danh và sử dụng danh xưng có thể khác giữa các hệ phái. Không nên lấy việc có hoặc không có chữ “Thích” làm tiêu chí duy nhất để xác định tư cách của một người xuất gia.

Cách hiểu phù hợp nhất về các danh xưng Phật giáo

Danh xưng trong Phật giáo không chỉ là những từ đặt trước tên gọi. Mỗi danh xưng phản ánh một phương diện khác nhau của đời sống tu hành:

• Tăng nhấn mạnh cộng đồng xuất gia và tinh thần hòa hợp.
• Ni xác định cộng đồng nữ xuất gia.
• Sư thể hiện vai trò người thầy, người truyền dạy hoặc người tu hành.
• Thầy thể hiện quan hệ kính trọng và học đạo.
• Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Sa-di và Sa-di-ni liên quan đến giới pháp.
• Đại đức, Thượng tọa, Hòa thượng, Ni sư và Ni trưởng liên quan đến phẩm vị.
• Trụ trì, viện chủ, giám tự hoặc giảng sư liên quan đến chức vụ và công việc.

Khi các lớp nghĩa này bị trộn lẫn, người ta dễ gọi sai phẩm vị, hiểu sai chức năng hoặc đánh đồng các truyền thống khác nhau. Ngược lại, khi hiểu rõ, người đến chùa có thể giao tiếp tự nhiên mà vẫn giữ được sự trang trọng cần thiết.

Sự tôn kính chân thành không nằm ở việc dùng danh xưng thật cao. Gọi đúng một vị là “thầy” hoặc “sư cô” thường tốt hơn việc tùy tiện gọi Hòa thượng hay Ni trưởng. Danh xưng càng trang trọng càng cần được sử dụng đúng người, đúng hoàn cảnh.

Kết luận

Tăng, Ni, Sư và Thầy là bốn danh xưng gần gũi nhưng mang những ý nghĩa khác nhau trong Phật giáo. Tăng vốn chỉ cộng đồng xuất gia hòa hợp và trong cách dùng phổ biến tại Việt Nam thường chỉ tu sĩ nam. Ni là danh xưng dành cho người nữ xuất gia. Sư mang nghĩa người thầy hoặc người tu hành, còn Thầy là cách xưng hô thể hiện quan hệ kính trọng và hướng dẫn tu học.

Bên cạnh đó, cần phân biệt danh xưng chung với giới phẩm, phẩm vị và chức vụ. Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Sa-di hay Sa-di-ni gắn với giới pháp; Đại đức, Thượng tọa, Hòa thượng, Ni sư và Ni trưởng gắn với hệ thống phẩm vị; trụ trì hoặc viện chủ lại là những vai trò quản lý trong tự viện.

Khi chưa biết rõ phẩm vị, cách gọi “thưa thầy” đối với tu sĩ nam và “thưa sư cô” đối với nữ tu thường phù hợp. Quan trọng hơn mọi hình thức là thái độ chân thành, lời nói nhã nhặn và sự tôn trọng đối với truyền thống của từng cộng đồng Phật giáo. Hiểu đúng danh xưng cũng là một cách tiếp cận đời sống tôn giáo bằng tinh thần cởi mở, có kiến thức và tránh những định kiến không cần thiết.