Giải thích ý nghĩa Tăng, Ni, Sư, Thầy trong Phật giáo, giúp người đọc phân biệt danh xưng và cách xưng hô phù hợp khi đến chùa.
Trong đời sống hằng ngày, người Việt thường gọi người xuất gia Phật giáo bằng nhiều danh xưng như Tăng, Ni, nhà sư, sư thầy, sư cô, thầy, Đại đức, Thượng tọa, Hòa thượng, Ni sư hoặc Ni trưởng. Những cách gọi này có thể cùng hướng đến một người tu hành nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa. Có từ chỉ giới tính, có từ nhấn mạnh tư cách thành viên của Tăng đoàn, có từ thể hiện quan hệ thầy trò, trong khi một số danh xưng lại thuộc hàng giáo phẩm hoặc chức vụ cụ thể.
Sự đa dạng ấy được hình thành từ nhiều lớp văn hóa: thuật ngữ Phật giáo Ấn Độ, cách dịch và sử dụng trong Phật giáo Đông Á, truyền thống của từng hệ phái, ngôn ngữ vùng miền và thói quen giao tiếp của người Việt. Bởi vậy, một cách gọi quen thuộc ở miền Bắc chưa chắc được dùng giống như ở miền Nam; danh xưng phổ biến trong chùa Bắc tông cũng có thể khác với cách gọi tại các tự viện Nam tông hoặc tịnh xá của Hệ phái Khất sĩ.
Tăng, Ni, Sư, Thầy khác nhau như thế nào?
Có thể khái quát bốn danh xưng này như sau:
| Danh xưng | Ý nghĩa cơ bản | Phạm vi sử dụng |
|---|---|---|
| Tăng | Vốn chỉ cộng đồng xuất gia hòa hợp; trong cách dùng phổ biến tại Việt Nam thường chỉ tu sĩ nam | Dùng cho cá nhân hoặc tập thể tu sĩ nam tùy ngữ cảnh |
| Ni | Chỉ người nữ xuất gia theo Phật giáo hoặc cộng đồng nữ tu Phật giáo | Dùng cho cá nhân và Ni chúng |
| Sư | Nghĩa gốc là người thầy; trong Phật giáo thường dùng để gọi người xuất gia hoặc bậc truyền dạy | Có thể dùng độc lập hoặc trong các danh xưng như nhà sư, thiền sư, pháp sư, sư cô |
| Thầy | Danh xưng tiếng Việt thể hiện quan hệ kính trọng và học đạo | Thường gọi người hướng dẫn tu học; không tự nó cho biết giới tính, phẩm vị hay cấp bậc |
Như vậy, “Tăng” và “Ni” chủ yếu liên quan đến tư cách xuất gia và cộng đồng tu hành. “Sư” nhấn mạnh hình ảnh người thầy hoặc người tu hành. “Thầy” là cách xưng hô mang tính quan hệ, thể hiện người được gọi có vai trò hướng dẫn, truyền dạy hoặc nâng đỡ đời sống tu học.
Một vị tu sĩ nam có thể đồng thời là một vị Tăng, một nhà sư và là thầy của Phật tử. Một vị nữ xuất gia có thể là một vị Ni, một vị sư và cũng có thể là thầy của những người đã quy y hoặc đang theo học với vị ấy. Tuy nhiên, từng danh xưng sẽ phù hợp với từng hoàn cảnh khác nhau.
Thầy là gì trong Phật giáo?
Thầy là một cách xưng hô mang tính quan hệ
“Thầy” là một từ thuần Việt quen thuộc, dùng để gọi người dạy học, người hướng dẫn nghề nghiệp, người truyền trao tri thức hoặc người có vai trò dìu dắt tinh thần.
Trong Phật giáo, Phật tử gọi một vị xuất gia là thầy vì vị ấy đại diện cho vai trò hướng dẫn tu học, giảng giải giáo pháp, truyền giới hoặc nâng đỡ đời sống tinh thần. Cách gọi này thể hiện sự kính trọng và cho thấy mối quan hệ học đạo.
Một vị tu sĩ còn trẻ tuổi đời vẫn có thể được Phật tử lớn tuổi gọi là thầy. Điều này không có nghĩa tuổi tác xã hội bị phủ nhận. Người Phật tử gọi “thầy” vì kính trọng vai trò tu học và hướng dẫn Phật pháp của người xuất gia.
Thầy có phải chỉ dành cho tu sĩ nam không?
Trong thói quen giao tiếp phổ biến, “thầy” thường được dùng nhiều hơn đối với tu sĩ nam. Người nữ xuất gia thường được gọi là “sư cô”, “Ni sư” hoặc “Ni trưởng”.
Tuy nhiên, xét theo quan hệ truyền dạy, một vị nữ xuất gia hoàn toàn có thể là thầy của Phật tử hoặc của những người tu học theo vị ấy. Phật tử đã quy y với một vị Ni có thể gọi vị ấy là thầy bổn sư. Trong một số truyền thống và vùng miền, người nữ xuất gia cũng được gọi là “sư thầy”.
Vì vậy, chữ “thầy” trong Phật giáo không nên bị hiểu cứng nhắc như một danh từ chỉ riêng nam giới. Đây trước hết là danh xưng thể hiện quan hệ truyền dạy và kính trọng.
Cách dùng danh xưng ở một số truyền thống Phật giáo Việt Nam
Trong Phật giáo Bắc tông
Tại các chùa Bắc tông, Phật tử thường gọi tu sĩ nam là thầy và gọi nữ tu là sư cô. Khi biết rõ phẩm vị, có thể dùng Đại đức, Thượng tọa, Hòa thượng, Ni sư hoặc Ni trưởng.
Một số cách gọi mang tính nội bộ thiền môn như sư phụ, sư ông, sư bà, sư huynh, sư đệ hoặc sư tỷ phụ thuộc vào quan hệ truyền thừa và tuổi đạo. Người ngoài không nên tự ý dùng những danh xưng này khi chưa hiểu quan hệ giữa các vị.
Trong Phật giáo Nam tông
Trong nhiều cộng đồng Phật giáo Nam tông tại Việt Nam, danh xưng “sư” được sử dụng phổ biến đối với tu sĩ. Người dân có thể gọi “quý sư”, “Đại đức” hoặc dùng danh xưng theo ngôn ngữ của cộng đồng địa phương.
Cách xưng hô tại chùa Nam tông không nhất thiết giống chùa Bắc tông. Chẳng hạn, từ “thầy” có thể ít được dùng hơn ở một số cộng đồng. Khi đến một cơ sở Phật giáo chưa quen, cách phù hợp nhất là quan sát cách giới thiệu của nhà chùa hoặc hỏi người phụ trách.
Trong Hệ phái Khất sĩ
Trong truyền thống Khất sĩ, “sư” là cách gọi quen thuộc đối với người xuất gia. Tu sĩ nam có thể được gọi là sư, còn người nữ xuất gia thường được gọi theo các danh xưng của Ni giới hoặc cách gọi đang được hệ phái sử dụng.
Các tịnh xá có truyền thống sinh hoạt, pháp phục và cách xưng hô riêng. Vì vậy, không nên lấy thói quen của một chùa Bắc tông để áp dụng máy móc cho tất cả các tịnh xá Khất sĩ.
Phân biệt danh xưng, phẩm vị và chức vụ
Một trong những nhầm lẫn phổ biến là coi tất cả các từ đứng trước pháp danh đều là cấp bậc. Trên thực tế, cần phân biệt ba nhóm.
Danh xưng chung
Danh xưng chung gồm:
- Tăng.
- Ni.
- Nhà sư.
- Thầy.
- Sư cô.
- Người xuất gia.
- Tu sĩ Phật giáo.
Những từ này giúp nhận diện tư cách hoặc cách xưng hô nhưng không nhất thiết cho biết phẩm vị.
Phẩm vị của Tăng Ni
Trong cơ cấu của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, các danh xưng thường gặp gồm:
Đối với Tăng giới:
- Đại đức.
- Thượng tọa.
- Hòa thượng.
Đối với Ni giới:
- Sư cô.
- Ni sư.
- Ni trưởng.
Hàng giáo phẩm chính thức của Tăng giới gồm Thượng tọa và Hòa thượng; hàng giáo phẩm của Ni giới gồm Ni sư và Ni trưởng. Đại đức và Sư cô là những danh xưng phổ biến dành cho các vị chưa được tấn phong lên hàng giáo phẩm tương ứng.
Việc tấn phong được thực hiện theo quy định của Giáo hội, không phải do cá nhân tự nhận hoặc do người bên ngoài tùy ý gọi.
Chức vụ và vai trò
Một số từ chỉ chức vụ hoặc trách nhiệm trong tự viện và Giáo hội:
- Trụ trì.
- Viện chủ.
- Giám tự.
- Tri sự.
- Chánh điện.
- Thủ quỹ.
- Trưởng ban.
- Phó trưởng ban.
- Viện trưởng.
- Giảng sư.
- Giáo thọ.
Trong đó, trụ trì là người được giao trách nhiệm điều hành, quản lý và hướng dẫn sinh hoạt tại một cơ sở tự viện theo quy định. Trụ trì không phải một phẩm vị.
Một vị Đại đức có thể là trụ trì. Một vị Hòa thượng có thể không trực tiếp đảm nhiệm việc trụ trì. Vì vậy, không nên cho rằng trụ trì luôn là người có phẩm vị cao nhất hoặc vị có phẩm vị cao nhất đương nhiên là trụ trì.
