Tìm hiểu mục đích tu hành trong đạo Phật: chuyển hóa khổ đau, nuôi dưỡng trí tuệ, từ bi và hướng đến con đường giải thoát.
Tu hành là một khái niệm quen thuộc trong đời sống Phật giáo. Tuy nhiên, khi nói đến tu hành, mỗi người có thể hình dung theo một cách khác nhau. Có người nghĩ tu là xuất gia, sống trong chùa và tụng kinh mỗi ngày. Có người cho rằng tu là làm việc thiện, ăn chay, niệm Phật hoặc tránh gây nghiệp xấu. Cũng có người tìm đến việc tu tập với mong muốn được bình an, gia đình thuận hòa, công việc hanh thông hay đời sau có cuộc sống tốt đẹp hơn.
Những cách hiểu ấy phản ánh nhiều nhu cầu có thật trong đời sống con người, nhưng chưa diễn tả đầy đủ mục đích tu hành trong đạo Phật. Theo giáo lý Phật giáo, tu hành không chỉ là thực hiện một số nghi lễ hoặc cố gắng trở thành người “có phước”. Tu hành trước hết là quá trình nhận diện và chuyển hóa những nguyên nhân gây nên khổ đau trong chính mình, từ đó phát triển đời sống đạo đức, sự định tĩnh, trí tuệ và lòng từ bi.
Hiểu đúng về khái niệm tu hành trong đạo Phật
“Tu” có nghĩa là sửa đổi, rèn luyện và vun bồi. “Hành” là thực hành, đưa những điều đã học vào đời sống. Tu hành vì thế là hiểu giáo lý bằng trí óc và là quá trình điều chỉnh cách suy nghĩ, lời nói và hành động.
Một người có thể đọc nhiều kinh sách, ghi nhớ nhiều thuật ngữ Phật học hoặc thường xuyên tham dự nghi lễ nhưng chưa chắc đã thực sự chuyển hóa. Ngược lại, một người bình thường trong đời sống gia đình, nếu biết nhìn lại mình, giảm bớt tham lam, kiềm chế nóng giận, sống có trách nhiệm và biết thương người, thì đã bước vào quá trình tu tập.
Đạo Phật không xem tu hành là việc dành riêng cho người xuất gia. Người xuất gia và người tại gia có môi trường sống, giới luật, trách nhiệm và mức độ chuyên tâm khác nhau, nhưng đều có thể thực hành lời Phật dạy. Người xuất gia chọn đời sống từ bỏ gia đình, giảm thiểu các ràng buộc thế tục để chuyên tâm học pháp và tu tập. Người tại gia thực hành trong điều kiện lao động, nuôi dạy con cái, chăm sóc cha mẹ và tham gia đời sống xã hội.
Bởi vậy, tu hành không nhất thiết đồng nghĩa với việc rời bỏ cuộc đời. Điều cốt yếu là học cách sống giữa cuộc đời mà không để lòng tham, sự giận dữ, thành kiến và mê lầm điều khiển hoàn toàn.
Mục đích căn bản của tu hành là nhận diện và chuyển hóa khổ đau
Điểm khởi đầu của giáo pháp Phật giáo là sự nhận biết về khổ đau. “Khổ” trong đạo Phật không chỉ là đau đớn thể xác, nghèo đói, bệnh tật hay mất mát. Khổ còn bao gồm cảm giác bất an, thiếu thỏa mãn, sợ hãi, cô đơn và lệ thuộc vào những điều luôn biến đổi.
Con người mong muốn những điều mình yêu quý tồn tại mãi, nhưng mọi sự vật đều chịu sự thay đổi. Ta muốn cơ thể luôn khỏe mạnh, tình cảm không đổi thay, người thân không xa lìa, địa vị không suy giảm và những điều ưa thích không mất đi. Khi đời sống diễn ra khác mong muốn, con người dễ rơi vào thất vọng và khổ đau.
Tu hành không nhằm phủ nhận hoặc trốn tránh những khổ đau ấy. Người tu học cách nhìn thẳng vào chúng, tìm hiểu nguyên nhân và nhận ra rằng một phần đáng kể của đau khổ được khuếch đại bởi thái độ bám víu, chống đối và nhận thức sai lầm.
Khổ đau không hoàn toàn do ngoại cảnh quyết định
Ngoại cảnh có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống con người. Bệnh tật, bạo lực, nghèo đói, mất người thân hay bất công xã hội đều là những khó khăn có thật, không thể chỉ giải quyết bằng việc “nghĩ tích cực”. Đạo Phật không phủ nhận những điều kiện khách quan ấy.
Tuy nhiên, cùng một hoàn cảnh, mỗi người có thể phản ứng khác nhau. Có người bị lời phê bình ám ảnh trong nhiều ngày, trong khi người khác biết lắng nghe, điều chỉnh rồi buông xuống. Có người khi thất bại sinh ra oán hận, nhưng người khác xem đó là kinh nghiệm để trưởng thành.
Tu tập giúp con người nhận ra phần tâm lý do chính mình tạo thêm vào sự việc: sự tưởng tượng, phán đoán, tự ái, đòi hỏi, so sánh và chấp trước. Khi phần này được nhận diện, khổ đau có thể giảm bớt dù hoàn cảnh chưa thay đổi hoàn toàn.
Mục đích tu hành được thể hiện qua Giới, Định và Tuệ
Một cách khái quát phổ biến về con đường tu tập trong Phật giáo là ba phương diện Giới, Định và Tuệ. Ba phương diện này liên hệ chặt chẽ với nhau, không nên tách rời.
Giới giúp điều chỉnh hành vi và xây dựng đời sống đạo đức. Định giúp tâm bớt tán loạn, có khả năng tập trung và quan sát. Tuệ giúp nhận ra bản chất của đời sống, từ đó tháo gỡ vô minh và chấp trước.
Tu giới để không làm tổn hại mình và người
Đối với người tại gia, năm giới thường được xem là nền tảng đạo đức căn bản: không sát sinh, không lấy của không cho, không có hành vi tình dục gây tổn hại, không nói dối và không sử dụng các chất khiến tâm trí mất tự chủ.
Năm giới không phải chỉ là những mệnh lệnh tôn giáo áp đặt từ bên ngoài. Mỗi giới phản ánh một nguyên tắc bảo vệ sự sống, tài sản, hạnh phúc gia đình, niềm tin giữa con người và sự tỉnh táo của tâm trí.
Giữ giới không phải để tự xem mình cao hơn người khác. Người thực hành cần dùng giới để soi lại chính mình, không dùng giới như công cụ phán xét. Khi lỡ phạm sai lầm, điều quan trọng là nhận trách nhiệm, khắc phục hậu quả và tiếp tục rèn luyện.
Mục đích của giới là tạo nên môi trường an toàn cho bản thân và cộng đồng. Khi hành vi ít gây hại, tâm bớt hối hận và có điều kiện phát triển sự định tĩnh.
Mục đích tối hậu là giác ngộ và giải thoát
Ở bình diện căn bản, tu hành giúp con người sống đạo đức, bình tĩnh và hạnh phúc hơn. Nhưng trong giáo lý Phật giáo, mục đích tối hậu không dừng ở việc cải thiện cảm xúc hay đạt được một đời sống thuận lợi.
Giải thoát là không còn bị trói buộc bởi vô minh, tham ái và chấp thủ. Giác ngộ là thấy rõ bản chất của thực tại, không còn nhận thức sai lầm dẫn đến khổ đau.
Niết-bàn được nói đến như sự chấm dứt tham, sân và si, không nên hiểu đơn giản là một nơi chốn giống như thế giới vật lý. Những cách diễn giải chi tiết về Niết-bàn có thể khác nhau giữa các truyền thống, nhưng đều nhấn mạnh sự vượt thoát khỏi các nguyên nhân căn bản của khổ đau.
Giải thoát không phải trốn chạy cuộc đời
Có người cho rằng mong cầu giải thoát là thái độ bi quan, muốn rời bỏ đời sống. Tuy nhiên, con đường Phật giáo không khuyến khích con người chán ghét sự sống hoặc phủ nhận trách nhiệm hiện tại.
Giải thoát không phải chạy khỏi thế giới mà là thoát khỏi cách nhìn và phản ứng đầy tham ái, sân hận, vô minh đối với thế giới. Khi không còn bị chấp trước chi phối, con người có thể sống giữa biến động mà vẫn giữ được sự sáng suốt.
Một người hiểu vô thường không vì thế mà lạnh nhạt với gia đình. Trái lại, vì biết cuộc gặp gỡ không kéo dài mãi, người ấy càng trân trọng người thân và sử dụng thời gian có ý nghĩa hơn.
