Kính trọng kinh pháp không chỉ ở cách giữ gìn kinh sách mà còn ở việc học đúng, hiểu sâu và thực hành lời Phật dạy trong đời sống.
Trong đời sống Phật giáo, nhiều người rất cẩn trọng khi cầm, đọc hoặc cất giữ kinh sách. Có người dành một ngăn tủ cao và sạch để đặt kinh; có người không dám ghi chú vào sách; cũng có người lo lắng vì vô tình để kinh trên bàn thấp, mang kinh theo trong xe hoặc chưa kịp xếp lại ngay ngắn. Từ những biểu hiện ấy nảy sinh câu hỏi: kính trọng kinh pháp như thế nào mới đúng tinh thần đạo Phật?
Sự trân trọng đối với kinh sách là một nét đẹp. Kinh điển lưu giữ giáo lý, kinh nghiệm tu tập và ký ức của các cộng đồng Phật giáo qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, kinh sách bằng giấy, bản ghi âm hay tệp điện tử vẫn là phương tiện chuyên chở giáo pháp. Nếu chỉ giữ gìn hình thức mà không đọc, không tìm hiểu và không thực hành, ý nghĩa của sự cung kính sẽ chưa được thể hiện đầy đủ.
Kinh pháp là gì?
“Kinh” và “pháp” không hoàn toàn đồng nghĩa
Trong cách nói thông thường của Phật tử Việt Nam, “kinh pháp” thường được dùng để chỉ kinh điển, sách Phật học và những lời dạy thuộc truyền thống Phật giáo. Tuy nhiên, “kinh” và “pháp” có phạm vi ý nghĩa khác nhau.
“Kinh” thường chỉ những văn bản ghi lại bài giảng, cuộc đối thoại, lời giáo giới hoặc nội dung tu tập được truyền thừa trong các hệ thống kinh điển Phật giáo. Tùy theo truyền thống, người học có thể tiếp cận kinh tạng Pali, các bộ A-hàm được lưu truyền bằng Hán văn, kinh điển Đại thừa, kinh văn Mật giáo cùng nhiều luận giải, sớ giải và tác phẩm Phật học được biên soạn về sau.
Không nên đồng nhất mọi cuốn sách có nhãn “Phật giáo” với lời nói nguyên văn của Đức Phật. Có sách là bản dịch kinh điển; có sách là luận giải của các vị tổ sư; có sách là bài giảng của Tăng Ni đương đại; có sách thuộc lĩnh vực lịch sử, văn hóa hoặc nghiên cứu tôn giáo. Việc nhận biết thể loại, xuất xứ và vị trí của văn bản là một phần quan trọng của thái độ kính trọng kinh pháp.
“Pháp” có nghĩa rộng hơn một cuốn kinh. Trong ngữ cảnh Phật giáo, Pháp có thể chỉ giáo lý, chân lý được nhận biết, con đường tu tập, phương pháp chuyển hóa và những nguyên tắc mà người học cần tự mình quan sát, thực hành. Bởi vậy, kinh sách là phương tiện lưu giữ và truyền đạt, còn mục đích sâu xa là giúp người đọc tiếp xúc với ý nghĩa của giáo pháp.
Vì sao giáo pháp được gọi là Pháp bảo?
Trong Tam bảo, Pháp bảo đứng cùng với Phật bảo và Tăng bảo. Người Phật tử quy y Pháp không chỉ quy kính những trang sách, âm thanh tụng niệm hay thuật ngữ giáo lý, mà nương tựa vào con đường hướng đến sự chấm dứt tham lam, sân hận, si mê và khổ đau.
Kinh Đại Bát-niết-bàn thuộc Trường bộ ghi lại lời dạy rằng sau khi Đức Phật qua đời, giáo pháp và giới luật đã được giảng dạy, thiết lập sẽ là bậc đạo sư của cộng đồng. Điều này cho thấy vị trí trung tâm của giáo pháp trong việc duy trì đời sống Phật giáo, đồng thời nhấn mạnh rằng người học cần lấy lời dạy và nguyên tắc tu tập làm căn cứ, thay vì phụ thuộc tuyệt đối vào uy tín cá nhân.
Kính trọng kinh pháp trước hết là trân quý giá trị của giáo pháp
Biết ơn con đường đã được trao truyền
Ngày nay, người đọc có thể tìm kinh sách tại chùa, thư viện, nhà sách hoặc trên các kho dữ liệu điện tử. Sự thuận tiện ấy đôi khi khiến chúng ta quên rằng việc bảo tồn kinh điển là kết quả của một quá trình lâu dài.
Trước khi kỹ thuật in ấn phát triển, kinh điển từng được ghi chép trên nhiều chất liệu khác nhau và được truyền giữ bằng hình thức học thuộc, tụng đọc, sao chép. Các thế hệ tu sĩ, dịch giả, học giả và Phật tử đã góp phần gìn giữ văn bản, chuyển dịch sang nhiều ngôn ngữ và phổ biến đến cộng đồng. Kính trọng kinh pháp vì thế còn là thái độ biết ơn đối với công sức truyền thừa ấy.
Lòng biết ơn này không nhất thiết phải thể hiện bằng những nghi thức phức tạp. Nó có thể bắt đầu từ việc không xem kinh sách như món đồ trang trí, không mua sách chỉ để trưng bày, không nhận thật nhiều sách ấn tống rồi để mục nát, và không tùy tiện phát tán những tài liệu chưa kiểm chứng.
Nhận ra kinh sách là phương tiện chỉ đường
Một tấm bản đồ quý vì nó giúp người đi đường xác định phương hướng. Nhưng nếu chỉ đặt bản đồ trong tủ kính mà không mở ra xem, người đang lạc đường vẫn không biết phải đi đâu. Kinh sách cũng có ý nghĩa tương tự: giá trị của sách được phát huy khi người đọc tiếp nhận, suy ngẫm và vận dụng.
Cách nhìn này không hạ thấp vai trò của hình thức cung kính. Giữ sách sạch sẽ, đặt ngay ngắn và sử dụng cẩn thận vẫn là biểu hiện của tâm trân trọng. Điều cần tránh là biến hình thức thành mục đích duy nhất, đến mức người học sợ chạm vào kinh, sợ mang kinh theo bên mình hoặc không dám mở sách vì lo làm cũ.
Một bài tư vấn của Báo Giác Ngộ từng lưu ý rằng đặt kinh trên bàn làm việc để tiện đọc tiếp hoặc mang kinh theo trong xe nhằm tranh thủ học pháp không thể mặc nhiên bị xem là bất kính. Điều cốt yếu là tâm muốn học, hiểu và ứng dụng lời Phật dạy; một tủ kinh trang nghiêm nhưng hiếm khi được mở chưa chắc đem lại nhiều lợi ích cho người tu học.
Kính trọng kinh sách qua cách sử dụng và bảo quản
Giữ kinh sách sạch sẽ, nguyên vẹn
Khi sử dụng kinh sách bản in, người đọc nên giữ tay sạch, tránh để thức ăn, nước uống hoặc các chất dễ làm bẩn gần sách. Không nên gấp mép trang quá mạnh, vò giấy, xé trang hoặc dùng sách vào mục đích khác với chức năng vốn có.
Kinh sách nên được đặt ở nơi khô ráo, thoáng, tránh ẩm mốc, côn trùng, ánh nắng gay gắt và nguy cơ thấm nước. Nếu gia đình có điều kiện, có thể dành một ngăn tủ hoặc kệ riêng cho sách Phật học. Không nhất thiết phải thiết kế nơi cất giữ quá cầu kỳ, nhưng cần đủ sạch và thuận tiện để thường xuyên lấy sách ra đọc.
Việc đặt kinh sách ở vị trí tương đối cao trong tủ là tập quán cung kính phổ biến của nhiều gia đình Phật tử. Đây là một cách ứng xử văn hóa đáng trân trọng, nhưng không nên từ đó phán xét người khác chỉ vì điều kiện nhà ở của họ khác biệt. Người sống trong phòng trọ nhỏ, thường xuyên di chuyển hoặc không có tủ sách riêng vẫn có thể giữ kinh trong hộp, ngăn bàn hoặc túi sạch.
Không đặt kinh ở nơi dễ bị giẫm đạp hoặc ô uế
Nên tránh đặt kinh trực tiếp dưới sàn nhà, lối đi, nơi có giày dép, rác thải hoặc những vị trí dễ bị giẫm lên. Lý do trước hết là để bảo vệ sách và thể hiện sự trân trọng đối với nội dung được lưu giữ trong đó.
Tuy nhiên, nếu sách vô tình rơi xuống đất, bị trẻ nhỏ làm xô lệch hoặc được đặt tạm ở vị trí chưa thích hợp, người đọc chỉ cần bình tĩnh nhặt lên, lau sạch và sắp xếp lại. Không nên gieo vào lòng mình hoặc người khác nỗi sợ rằng một sai sót ngoài ý muốn chắc chắn sẽ dẫn đến tai họa.
Trong cách nhìn Phật giáo, phẩm chất đạo đức của hành vi liên hệ chặt chẽ với tác ý. Một sơ suất không chủ tâm khác với hành động cố ý xúc phạm, phá hoại hoặc chế giễu những điều người khác tôn kính. Vì vậy, cần phân biệt sự bất cẩn cần sửa đổi với thái độ bất kính có chủ ý.
Kính trọng kinh pháp cao nhất là thực hành
Pháp học cần đi cùng pháp hành
Đọc nhiều kinh có thể mở rộng hiểu biết, nhưng hiểu con đường không đồng nghĩa đã đi trên con đường. Một người có thể nói lưu loát về từ bi nhưng vẫn dễ làm tổn thương người khác; có thể thuộc nhiều bài kinh về vô thường nhưng vẫn cố chấp trước mọi thay đổi; có thể giảng về buông xả nhưng không chịu buông một mối hơn thua.
Trong một bài kinh thuộc Trung A-hàm, việc học nhiều mà sinh tâm đề cao mình, khinh người được xem là không phù hợp với phẩm chất chân chính. Người thực hành Pháp đúng với Pháp, hướng đến chuyển hóa mà không tự cao mới là hình ảnh đáng được coi trọng. Pháp học và pháp hành vì thế thường được ví như hai phương diện cần nâng đỡ lẫn nhau.
Kính trọng một bài kinh về giới là đặt cuốn kinh ở nơi sạch, đồng thời là thận trọng trong hành vi. Kính trọng lời dạy về chánh ngữ là giảm nói dối, nói lời gây chia rẽ, thô bạo hoặc thiếu trách nhiệm. Kính trọng giáo pháp về từ bi là biết quan tâm đến đau khổ của con người và các loài hữu tình.
Đem lời kinh soi lại chính mình
Một khuynh hướng dễ gặp là dùng kinh điển để đánh giá người khác. Người đọc tìm được một đoạn nói về lỗi lầm nào đó rồi lập tức liên tưởng đến người thân, đồng nghiệp hoặc một cộng đồng mình không đồng tình.
Cách đọc có giá trị chuyển hóa hơn là trước tiên quay lại quan sát chính mình: điều này có mặt trong tâm mình không, hành vi nào cần sửa, thái độ nào cần buông, việc thiện nào cần phát triển?
Kinh pháp giống như tấm gương. Tấm gương giúp người soi nhìn thấy khuôn mặt của mình, không phải để cầm đi soi lỗi của tất cả mọi người. Càng học, người học càng nên nhận ra sự phức tạp của tâm và trở nên thận trọng khi phán xét.
