Chăm lo gia đình, nuôi dạy con cái bằng tình thương cũng là cách tu bố thí, vun bồi trách nhiệm và đời sống tỉnh thức mỗi ngày.
Trong đời sống thường ngày, nhiều người nghĩ rằng tu hành chủ yếu là đi chùa, tụng kinh, lễ Phật, ngồi thiền hoặc làm việc thiện bên ngoài xã hội. Vì cách hiểu ấy, những công việc lặp đi lặp lại trong gia đình như nấu cơm, giặt quần áo, chăm người ốm, đưa đón con đi học hay lắng nghe người thân thường bị xem là việc đời, không liên quan nhiều đến sự tu tập.
Tuy nhiên, nhìn từ tinh thần đạo Phật dành cho người sống tại gia, tu không nhất thiết phải tách khỏi trách nhiệm gia đình. Khi một người biết dùng thời gian, công sức, tài sản, sự hiểu biết và lòng kiên nhẫn để chăm sóc người thân, họ đang thực hành sự cho đi. Nếu sự chăm sóc ấy xuất phát từ lòng thương, không nhằm áp đặt, kể công hay đòi hỏi đáp trả, đó có thể trở thành một phần của hạnh bố thí và đời sống phụng sự.
Câu nói “chăm lo gia đình, chăm sóc dạy dỗ con cái đều là tu bố thí, tu cúng dường” vì thế mang ý nghĩa nhắc nhở người tại gia biết trân trọng những việc thiện lành ngay trong mái ấm. Dẫu vậy, để hiểu đúng, cần phân biệt giữa nghĩa rộng mang tính khuyến tu và nghĩa chuyên biệt của các khái niệm bố thí, cúng dường trong Phật giáo.
Hiểu đúng bố thí và cúng dường trong Phật giáo
Bố thí không chỉ là cho tiền
Bố thí thường được hiểu là đem tài sản, vật dụng hoặc thức ăn của mình chia sẻ với người khác. Đây là một biểu hiện dễ nhận biết, nhưng chưa phản ánh hết ý nghĩa của việc bố thí.
Về căn bản, bố thí là sự cho đi nhằm làm vơi bớt khó khăn, sợ hãi hoặc thiếu thốn của người khác. Thứ được trao tặng có thể là tiền bạc, thức ăn, thuốc men và vật dụng, nhưng cũng có thể là kiến thức, một lời hướng dẫn đúng đắn, thời gian, công sức hay sự che chở.
Trong cách giải thích phổ biến của Phật giáo, bố thí thường được nhìn qua ba phương diện:
- Tài thí là chia sẻ tiền bạc, thức ăn, vật dụng và những điều kiện vật chất cần thiết.
- Pháp thí là chia sẻ hiểu biết chân chính, lời khuyên lành mạnh và phương pháp giúp người khác sống tốt hơn.
- Vô úy thí là giúp người khác giảm bớt sợ hãi, bất an, cô độc hoặc nguy hiểm.
Từ cách hiểu này, một người cha lao động chân chính để bảo đảm bữa ăn và việc học của con đang thực hiện sự cho đi về vật chất. Một người mẹ kiên nhẫn chỉ cho con biết xin lỗi, cảm ơn và tôn trọng người khác đang trao truyền hiểu biết đạo đức. Người con đưa cha mẹ đi khám bệnh, ở bên an ủi khi cha mẹ lo lắng đang góp phần đem lại cảm giác an toàn.
Những việc ấy không phải bố thí theo nghĩa người ban ơn cho kẻ dưới. Trong gia đình, đó trước hết là tình thương và trách nhiệm. Nhưng nếu được thực hiện với tâm rộng rãi, không chỉ nghĩ đến lợi ích cá nhân, chúng mang phẩm chất của hạnh bố thí.
Cúng dường có nghĩa chuyên biệt hơn
Cúng dường trong Phật giáo thường được dùng để chỉ việc cung kính dâng tặng phẩm vật hoặc sự phụng sự đến Tam bảo, gồm Phật, Pháp và Tăng, hoặc đến những bậc đáng kính. Mục đích của cúng dường không đơn thuần là trao tài sản, mà còn thể hiện lòng tôn kính, biết ơn và ý nguyện hộ trì những giá trị thiện lành.
Vì vậy, xét theo nghĩa chuyên biệt, việc nấu cơm cho con, làm việc nhà hay đưa con đi học không hoàn toàn giống với việc cúng dường Tam bảo. Không nên đánh đồng mọi hoạt động chăm sóc gia đình với một nghi thức tôn giáo.
Vì sao chăm lo gia đình cũng có thể trở thành sự tu tập?
Tu là sửa đổi thân, lời nói và tâm ý
Tu không chỉ là thực hiện một số nghi lễ nhất định. Nghĩa căn bản của tu là rèn luyện, sửa đổi những thói quen chưa lành mạnh và phát triển phẩm chất tốt đẹp.
Một người có thể đi chùa thường xuyên nhưng vẫn nóng nảy, xúc phạm người thân hoặc trốn tránh trách nhiệm. Ngược lại, một người ít có điều kiện tham dự nghi lễ nhưng biết sống chân thành, chăm sóc cha mẹ, tôn trọng bạn đời, nuôi dạy con có trách nhiệm và giúp đỡ người khó khăn vẫn đang nuôi dưỡng nhiều phẩm chất thiện lành.
Gia đình là nơi những thói quen sâu kín dễ bộc lộ nhất. Với người ngoài, ta có thể giữ phép lịch sự trong một thời gian ngắn. Nhưng trước cha mẹ, vợ chồng và con cái, sự mệt mỏi, ích kỷ, giận dữ, thiên vị hay cố chấp thường hiện ra rõ ràng.
Bởi vậy, đời sống gia đình tạo ra nhiều cơ hội thực tế để quan sát và chuyển hóa chính mình. Biết dừng lại trước khi quát mắng, biết xin lỗi khi làm tổn thương người thân, biết lắng nghe thay vì chỉ trích đều là những bước tu cụ thể.
Cho đi những gì mình đang sở hữu
Chăm lo gia đình đòi hỏi một người phải thường xuyên cho đi:
- Cho đi một phần thu nhập để bảo đảm đời sống chung.
- Cho đi thời gian để chăm con, chăm cha mẹ và vun đắp quan hệ vợ chồng.
- Cho đi công sức trong những việc không phải lúc nào cũng được ghi nhận.
- Cho đi sự kiên nhẫn trước những khác biệt.
- Cho đi cơ hội được nghỉ ngơi hoặc hưởng thụ riêng.
- Cho đi sự chú ý để thật sự lắng nghe người thân.
Những sự cho đi này thường diễn ra âm thầm. Một bữa cơm được chuẩn bị đúng giờ, một đêm thức chăm con sốt, một lần đưa cha mẹ đến bệnh viện hay một buổi ngồi học cùng con có thể không được gọi là việc lớn. Nhưng chính những việc nhỏ được lặp lại đều đặn tạo nên sự an ổn của gia đình.
Đạo đức không chỉ được biểu hiện trong những hành động gây chú ý. Nhiều khi, phẩm chất của một người được thể hiện rõ nhất qua cách họ đối xử với những người sống bên cạnh mình mỗi ngày.
Gia đình là nơi tu tập gần gũi của người tại gia
Tu trong cách nói chuyện
Trong gia đình, lời nói có thể nuôi dưỡng yêu thương nhưng cũng có thể để lại vết thương lâu dài. Một câu nói khinh thường, so sánh hoặc phủ nhận cảm xúc có khi được ghi nhớ nhiều năm.
Tu trong lời nói không đồng nghĩa với luôn im lặng hoặc tránh mọi bất đồng. Đó là học cách nói sự thật mà không cố ý làm nhục người nghe; góp ý vào hành vi thay vì phủ định giá trị của một con người; lựa chọn thời điểm phù hợp thay vì nói trong lúc cả hai đang giận dữ.
Cha mẹ có thể nghiêm khắc với con nhưng không nên dùng sự sợ hãi làm công cụ giáo dục chủ yếu. Vợ chồng có thể tranh luận nhưng không nên lấy những điểm yếu riêng tư của nhau làm vũ khí. Con cái có thể không đồng ý với cha mẹ nhưng vẫn có thể trình bày bằng thái độ tôn trọng.
Một lời động viên đúng lúc cũng là sự cho đi. Một lời xin lỗi chân thành là cách trả lại cảm giác được tôn trọng. Một cuộc trò chuyện không phán xét có thể giúp người đang bất an tìm lại sự bình tĩnh.
Tu trong việc lắng nghe
Nhiều người chăm sóc gia đình đầy đủ về vật chất nhưng ít khi thật sự lắng nghe. Trẻ có quần áo, sách vở và thiết bị học tập nhưng không dám kể với cha mẹ rằng mình đang bị bắt nạt. Cha mẹ già được gửi tiền đều đặn nhưng thiếu người trò chuyện. Vợ chồng ở chung một nhà nhưng mỗi người sống trong một thế giới riêng.
Lắng nghe là một dạng bố thí khó thực hiện vì nó đòi hỏi con người tạm gác ý kiến và nhu cầu khẳng định mình. Lắng nghe không chỉ là chờ người kia nói xong để phản bác. Đó là cố gắng hiểu cảm xúc, hoàn cảnh và nhu cầu nằm phía sau lời nói.
Có những lúc người thân không cần một bài giảng dài. Họ chỉ cần biết rằng nỗi buồn của mình được nhìn nhận. Sự hiện diện bình tĩnh và không phán xét có thể trở thành một dạng vô úy thí, giúp người đang hoang mang bớt cảm giác đơn độc.
Nuôi dưỡng và dạy dỗ con cái là một hình thức trao tặng
Sinh con đi cùng trách nhiệm dưỡng dục
Nuôi con không chỉ là bảo đảm cho trẻ được ăn no và đi học. Cha mẹ còn có trách nhiệm giúp con phát triển nhân cách, khả năng tự lập và hiểu biết về cách sống cùng người khác.
Mỗi đứa trẻ bước vào đời với nhu cầu được bảo vệ, yêu thương và hướng dẫn. Những năm tháng đầu đời, trẻ chưa thể tự phân biệt đầy đủ điều nên làm và điều cần tránh. Cha mẹ phải dành nhiều thời gian để nhắc lại những nguyên tắc tưởng như đơn giản.
Dạy con biết giữ lời hứa, không lấy đồ của người khác, không làm đau người yếu thế, biết xin phép, cảm ơn và chịu trách nhiệm về hành vi của mình là một quá trình lâu dài. Đây có thể xem là một dạng trao truyền hiểu biết đạo đức.
Cho con tình thương nhưng không nuông chiều
Tình thương chân chính không phải là đáp ứng mọi yêu cầu của con. Có những điều trẻ muốn nhưng không có lợi cho sự phát triển của trẻ. Cha mẹ cần biết đặt giới hạn và giúp con hiểu rằng quyền lợi luôn đi cùng trách nhiệm.
Nuông chiều có thể xuất phát từ mong muốn bù đắp hoặc tránh xung đột. Nhưng khi trẻ quen với việc mọi nhu cầu đều được đáp ứng tức thì, trẻ có thể khó chấp nhận thất bại, ít biết trân trọng công sức của người khác và thiếu khả năng tự điều chỉnh.
Ngược lại, kỷ luật bằng đe dọa, đánh mắng hoặc làm nhục cũng gây tổn thương. Mục tiêu của giáo dục không phải khiến trẻ phục tùng vì sợ hãi, mà giúp trẻ dần hiểu hậu quả của hành vi và phát triển khả năng tự chịu trách nhiệm.
Cha mẹ cần kết hợp tình thương với nguyên tắc, sự kiên định với khả năng lắng nghe. Đây là một quá trình đòi hỏi nhiều trí tuệ hơn là chỉ cho con vật chất.
Cho con quyền được lớn lên
Một sự bố thí sâu sắc của cha mẹ là không biến con thành công cụ hoàn thành những mong muốn còn dang dở của mình.
Cha mẹ có thể định hướng nhưng không nên sở hữu cuộc đời của con. Mỗi đứa trẻ có đặc điểm, khả năng và nhịp phát triển riêng. Việc thường xuyên so sánh con với anh chị em, bạn bè hoặc “con nhà người ta” có thể làm trẻ cảm thấy mình không đủ giá trị.
Yêu thương con là che chở khi con còn nhỏ, đồng thời là từng bước trao cho con quyền lựa chọn, khả năng tự chịu trách nhiệm và không gian trưởng thành. Cha mẹ phải học cách buông bớt sự kiểm soát khi con đã có đủ năng lực.
Sự buông này không phải thờ ơ. Đó là chuyển từ làm thay sang hướng dẫn, từ quyết định hộ sang cùng phân tích, từ bảo vệ tuyệt đối sang giúp con biết đối diện khó khăn.
Công việc gia đình cũng là một sự phụng sự
Những công việc không tên vẫn có giá trị
Một gia đình vận hành nhờ rất nhiều công việc nhỏ: mua thực phẩm, nấu ăn, rửa bát, giặt quần áo, dọn nhà, đổ rác, đóng tiền học, theo dõi lịch tiêm, đưa đón con và chăm người ốm.
Những việc này thường không tạo ra thu nhập trực tiếp nên dễ bị đánh giá thấp. Trong nhiều gia đình, phần lớn công việc chăm sóc lại dồn lên một người. Người đó có thể làm việc từ sáng đến tối nhưng vẫn bị cho rằng “chỉ ở nhà”.
Nhìn công việc gia đình như một sự phụng sự giúp mọi thành viên nhận ra giá trị của lao động chăm sóc. Tuy nhiên, sự tôn vinh bằng lời nói chưa đủ. Trách nhiệm cần được chia sẻ thực tế.
Người kiếm nhiều tiền hơn không vì thế được miễn hoàn toàn việc nhà. Người ở nhà chăm con không có nghĩa phải phục vụ tất cả mọi người không giới hạn. Vợ chồng nên trao đổi để phân chia công việc dựa trên thời gian, sức khỏe và điều kiện của từng người.
Không để một người phải hy sinh âm thầm
Có những người dành cả đời chăm lo cho gia đình nhưng không được quyền nghỉ ngơi, học tập hoặc theo đuổi nhu cầu chính đáng của bản thân. Nếu họ bày tỏ mệt mỏi, người khác có thể dùng đạo đức để yêu cầu tiếp tục chịu đựng.
Đây không phải tinh thần của bố thí chân chính. Sự cho đi có ý nghĩa khi đi cùng hiểu biết và tôn trọng. Một người bị ép buộc, khai thác hoặc tước mất quyền tự quyết không thể được yêu cầu coi sự bất công ấy là tu hành.
Gia đình là nơi mỗi thành viên vừa cho đi vừa được chăm sóc. Người đang gánh nhiều trách nhiệm cần được nghỉ ngơi. Người thường xuyên được phục vụ cần học cách đóng góp. Trẻ em, tùy theo độ tuổi, cũng nên được hướng dẫn làm những công việc phù hợp để hiểu giá trị của lao động chung.
