Khám phá trò chơi dân gian Việt Nam xưa và nay, từ cách chơi, ý nghĩa cộng đồng đến những biến đổi và nỗ lực gìn giữ hôm nay.
Trò chơi dân gian Việt Nam là một phần sinh động của đời sống văn hóa truyền thống. Từ sân đình, bãi chợ, sân nhà đến những khoảng đất đầu làng, người xưa đã sáng tạo nhiều hình thức vui chơi bằng những vật liệu rất gần gũi như tre, gỗ, sỏi, đất, hạt quả, dây thừng hay tàu cau. Có trò chỉ cần vài đứa trẻ, có trò thu hút cả làng, cũng có trò gắn với hội xuân, nghi lễ cầu mùa hoặc sinh hoạt của một cộng đồng dân tộc cụ thể.
Đằng sau tiếng cười và sự tranh tài, trò chơi dân gian còn chứa đựng kinh nghiệm sống, cách ứng xử, trí tưởng tượng và quan niệm về cộng đồng. Trẻ em học cách phối hợp, chờ đến lượt, tuân thủ quy ước và giải quyết bất đồng. Người lớn gặp gỡ, giao lưu, thể hiện sức khỏe, sự khéo léo hoặc khả năng ứng biến. Trong một số lễ hội, trò chơi còn mang ý nghĩa biểu tượng, phản ánh ước vọng về mùa màng, sức khỏe và sự gắn kết của cư dân.
Trò chơi dân gian là gì?
Trò chơi dân gian là những hình thức vui chơi được hình thành trong đời sống cộng đồng, lưu truyền chủ yếu bằng thực hành và truyền miệng qua nhiều thế hệ. Chúng thường không có một tác giả duy nhất và cũng ít khi tồn tại một bộ luật hoàn toàn thống nhất cho mọi địa phương.
Cùng một trò chơi có thể mang nhiều tên gọi, cách chia đội, lời hát hoặc quy định thắng thua khác nhau. Những biến thể ấy không nhất thiết là sai lệch. Chúng cho thấy trò chơi dân gian luôn được cộng đồng điều chỉnh cho phù hợp với không gian, số người tham gia, lứa tuổi và hoàn cảnh sinh hoạt.
Một số đặc điểm thường gặp của trò chơi dân gian Việt Nam gồm:
- Luật chơi tương đối đơn giản, dễ nhớ và dễ truyền lại.
- Dụng cụ có thể được làm từ vật liệu sẵn có trong tự nhiên hoặc đời sống hằng ngày.
- Người chơi trực tiếp giao tiếp, phối hợp hoặc thi đấu với nhau.
- Nhiều trò đi kèm lời đồng dao, tiếng hô, nhịp đếm hoặc động tác có tiết tấu.
- Có khả năng thay đổi linh hoạt theo từng vùng miền và cộng đồng.
- Một số trò chỉ nhằm giải trí, trong khi một số khác gắn với lễ hội, nghi lễ hoặc sinh hoạt tín ngưỡng.
Không phải mọi trò chơi xuất hiện lâu đời đều giống nhau về chức năng. Trốn tìm, đánh chuyền hay rồng rắn lên mây chủ yếu thuộc sinh hoạt trẻ em. Kéo co, cờ người, đấu vật hoặc đu tiên thường xuất hiện trong hội làng. Ném còn, đua ghe, đánh quay hay đi cà kheo có thể vừa là trò vui, vừa phản ánh môi trường sống và truyền thống của từng cộng đồng.
Bởi vậy, khi nghiên cứu trò chơi dân gian, cần đặt mỗi trò vào đúng không gian văn hóa của nó, thay vì chỉ mô tả cách chơi như một hoạt động giải trí tách rời lịch sử và cộng đồng.
Trò chơi dân gian trong đời sống người Việt xưa
Không gian vui chơi gắn với làng xóm
Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, phần lớn cư dân sinh sống trong các làng, bản, buôn, phum, sóc hoặc cộng đồng cư trú tương đối ổn định. Không gian vui chơi có thể là sân đình, bãi đất, sân nhà, bờ đê, bến nước, ruộng đã gặt, khoảng đất cạnh nhà rông hoặc những nơi sinh hoạt chung.
Trẻ em không nhất thiết phải có đồ chơi được chế tác cầu kỳ. Một đoạn tre có thể trở thành con quay, chiếc sáo, đôi cà kheo hoặc que đánh khăng. Những viên sỏi nhỏ dùng để chơi ô ăn quan, chơi chuyền hay tung bắt. Tàu cau được tận dụng để kéo nhau trên sân. Lá cây, vỏ quả, đất sét và dây rừng cũng có thể trở thành vật liệu tạo đồ chơi.
Khả năng tận dụng vật liệu sẵn có cho thấy óc quan sát và sáng tạo của trẻ em trong môi trường truyền thống. Đồ chơi không chỉ là vật đã làm xong để sử dụng. Quá trình tìm vật liệu, đẽo gọt, buộc dây, thử nghiệm và sửa lại cũng là một phần của cuộc chơi.
Nhịp chơi theo mùa vụ và lễ tiết
Đời sống nông nghiệp có những thời điểm bận rộn và những khoảng nghỉ tương đối rõ rệt. Sau mùa gặt, trong những ngày đầu xuân hoặc vào dịp hội làng, người dân có điều kiện tổ chức các cuộc vui đông người.
Nhiều trò chơi vì thế gắn với mùa xuân và lễ hội. Đánh đu, kéo co, đấu vật, cờ người, ném còn, đánh phết hoặc đua thuyền thường cần không gian rộng, sự chuẩn bị của cộng đồng và đông người chứng kiến. Chúng dành cho người trực tiếp tham gia và tạo nên bầu không khí chung của ngày hội.
Tuy nhiên, không nên cho rằng trò chơi dân gian chỉ xuất hiện trong lễ hội. Những trò như đánh chuyền, nhảy dây, trốn tìm, bịt mắt bắt dê, đánh khăng, thả diều, chơi ô ăn quan hay rồng rắn lên mây có thể diễn ra trong sinh hoạt hằng ngày, tùy điều kiện của từng địa phương.
Các nhóm trò chơi dân gian Việt Nam
Việc phân loại trò chơi dân gian chỉ mang tính tương đối, bởi một trò có thể đồng thời rèn luyện sức khỏe, trí tuệ và khả năng phối hợp. Dựa vào hình thức thực hành, có thể nhận diện một số nhóm phổ biến.
Trò chơi vận động và thi sức
Nhóm này đòi hỏi người chơi chạy, nhảy, giữ thăng bằng, kéo, đẩy hoặc phối hợp cơ thể. Các trò quen thuộc gồm kéo co, nhảy dây, đá cầu, đánh khăng, đi cà kheo, cướp cờ, mèo đuổi chuột, bịt mắt bắt dê và đua thuyền.
Trong lễ hội, đấu vật, đẩy gậy, đu tiên hoặc một số hình thức thi tài truyền thống cũng thường được xếp vào nhóm trò chơi, trò diễn hoặc môn thể thao dân gian. Chúng có thể mang tính thi đấu cao hơn trò chơi trẻ em và cần người tổ chức, trọng tài hoặc quy định an toàn.
Trò chơi rèn sự khéo léo
Đánh chuyền, chơi quay, đánh đáo, tung còn, ném vòng, chuyền sỏi hay gấp đồ chơi bằng lá đều đòi hỏi sự phối hợp giữa mắt và tay. Người chơi phải quan sát chính xác, điều khiển lực vừa đủ và giữ nhịp ổn định.
Một số trò nhìn qua có vẻ đơn giản nhưng muốn chơi giỏi cần luyện tập lâu dài. Chẳng hạn, người chơi chuyền phải tung quả lên, nhặt que theo từng bàn rồi bắt lại quả đúng nhịp. Người chơi quay phải biết quấn dây, điều chỉnh hướng ném và lựa chọn mặt đất thích hợp.
Trò chơi trí tuệ và tính toán
Ô ăn quan là ví dụ tiêu biểu của trò chơi tính toán dân gian. Ngoài ra còn có cờ gánh, cờ người, các dạng đố vui, đố vật, giải câu đố hoặc trò chơi sử dụng quân cờ và bàn kẻ.
Những trò này giúp người chơi hình thành khả năng dự đoán, ghi nhớ và lựa chọn chiến thuật. Dù luật chơi giữa các nơi có thể khác nhau, điểm chung là người tham gia không thể chỉ dựa vào may rủi mà phải suy nghĩ trước mỗi nước đi.
Một số trò chơi dân gian tiêu biểu
Ô ăn quan
Ô ăn quan thường được chơi trên một bàn kẻ trực tiếp xuống đất, trên nền gạch hoặc trên giấy. Bàn chơi phổ biến có hai ô lớn ở hai đầu và các ô nhỏ nằm giữa. Quân chơi có thể là sỏi, hạt cây, viên gạch nhỏ hoặc những vật có kích thước phù hợp.
Người chơi lần lượt rải quân qua các ô theo quy ước, tính toán để thu được nhiều quân hơn. Luật cụ thể có thể khác nhau về số quân ban đầu, cách xử lý ô trống, điều kiện ăn quân và cách kết thúc ván.
Sức hấp dẫn của ô ăn quan nằm ở sự kết hợp giữa tính toán và khả năng dự đoán. Trẻ em phải cân nhắc nên bắt đầu từ ô nào, rải theo hướng nào và nước đi sẽ tạo lợi thế gì cho đối phương. Đây là trò chơi ít cần không gian, dụng cụ đơn giản và có thể tổ chức cho hai người hoặc điều chỉnh theo nhóm.
Kéo co
Kéo co là trò chơi tập thể phổ biến ở nhiều vùng và nhiều quốc gia. Tại Việt Nam, trò chơi thường sử dụng dây thừng, dây song hoặc vật liệu phù hợp với truyền thống địa phương. Hai đội kéo về hai phía, cố gắng đưa dấu mốc của đối phương vượt qua giới hạn đã quy định.
Điều quan trọng trong kéo co là sức mạnh của từng người và là nhịp phối hợp của cả đội. Người chơi phải đứng đúng vị trí, giữ thăng bằng và cùng kéo theo hiệu lệnh. Một đội có thể gồm những người không quá vượt trội về thể lực nhưng vẫn thắng nhờ phối hợp tốt.
Ở một số cộng đồng, kéo co còn nằm trong hệ thống nghi lễ và trò hội liên quan đến cầu mùa, sinh sôi hoặc sự cân bằng giữa các lực lượng biểu tượng. Thực hành nghi lễ và trò chơi kéo co của Việt Nam, cùng một số quốc gia châu Á, đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2015.
Việc ghi danh không có nghĩa mọi cuộc kéo co thông thường đều là nghi lễ. Cần phân biệt trò chơi thể thao được tổ chức phổ biến với những thực hành kéo co có lịch sử, nghi thức và ý nghĩa riêng trong từng cộng đồng.
Bịt mắt bắt dê
Một người được bịt mắt và tìm cách chạm vào những người chơi còn lại trong phạm vi đã thống nhất. Những người xung quanh có thể tạo tiếng động để đánh lạc hướng nhưng không được ra ngoài giới hạn sân chơi.
Trò chơi rèn khả năng định hướng bằng âm thanh, phản xạ và sự tự tin khi di chuyển trong điều kiện không quan sát được. Tuy nhiên, mặt sân phải bằng phẳng, không có vật sắc nhọn, bậc cao hoặc chướng ngại nguy hiểm.
Tên gọi “bắt dê” trong trò chơi hiện nay thường mang tính quy ước. Nhiều cuộc chơi chỉ có người đóng vai đuổi bắt, không sử dụng động vật thật.
