Tìm hiểu ý nghĩa 13 hạnh đầu đà trong Phật giáo, mục đích tu tập, nội dung từng hạnh và cách nhìn đúng về lối sống khổ hạnh.
Trong đời sống Phật giáo, “đầu đà” thường gợi lên hình ảnh những vị tu sĩ sống giản dị, đi khất thực, ở rừng, nghỉ dưới gốc cây hoặc tinh tấn hành thiền trong điều kiện ít tiện nghi. Vì những biểu hiện bên ngoài ấy, không ít người cho rằng hạnh đầu đà là một hình thức ép xác, chịu khổ càng nhiều thì công đức càng lớn. Cách hiểu này chưa phản ánh đúng tinh thần của pháp tu.
Hạnh đầu đà trước hết là phương pháp rèn luyện sự ít ham muốn, biết đủ, buông bỏ lệ thuộc vào vật chất và chuyên tâm tu tập. Những khó khăn về y phục, thức ăn hay chỗ ở không phải mục tiêu cuối cùng. Chúng chỉ là hoàn cảnh được hành giả tự nguyện chấp nhận để nhận diện tham ái, thói quen hưởng thụ và sự chấp trước đang có trong tâm mình.
Hệ thống 13 hạnh đầu đà được trình bày rõ trong truyền thống Phật giáo Theravāda, đặc biệt trong phần nói về các pháp tu khổ hạnh của bộ Thanh tịnh đạo. Các pháp này liên quan đến bốn phương diện chính: y phục, thức ăn, chỗ ở và sự tinh tấn. Tuy nhiên, đây không phải những giới luật bắt buộc đối với tất cả tu sĩ, càng không phải phương pháp để người tại gia tự ý bắt chước mà không hiểu điều kiện thực hành.
Hạnh đầu đà là gì?
“Đầu đà” là cách phiên âm của từ dhuta hoặc dhutaṅga trong tiếng Pali và tiếng Phạn. Theo cách giải thích trong truyền thống chú giải, dhuta mang nghĩa rũ bỏ, loại trừ hoặc làm suy yếu những khuynh hướng bất thiện; aṅga là yếu tố, phương pháp hay chi phần thực hành. Vì vậy, hạnh đầu đà có thể được hiểu là những pháp hành hỗ trợ người tu rũ bỏ tham muốn, giảm sự lệ thuộc và thanh lọc đời sống.
Ý nghĩa của đầu đà không nằm ở việc hành giả có bao nhiêu tài sản, ngủ ở đâu hay ăn món gì. Cốt lõi nằm ở tác ý tu tập. Một người mặc áo cũ nhưng vẫn tự hào về sự khổ hạnh của mình thì chưa chắc đã buông bỏ được ngã chấp. Ngược lại, người sử dụng những vật dụng cần thiết một cách tỉnh thức, không tham đắm và không phung phí vẫn đang thực hành tinh thần tri túc.
Thanh tịnh đạo giải thích rằng các hạnh đầu đà giúp hoàn thiện những phẩm chất như ít ham muốn, biết đủ, sống viễn ly, tinh tấn và chỉ cần những điều kiện vật chất tối thiểu. Các pháp này có chức năng hạn chế lòng tham đối với y phục, thức ăn và nơi cư trú, từ đó tạo thuận duyên cho giới hạnh và thiền định.
Như vậy, “đầu đà” không nên được đồng nhất hoàn toàn với “khổ hạnh”. Khổ hạnh theo nghĩa cực đoan có thể bao gồm việc hành hạ thân thể, nhịn ăn quá mức hoặc cố tình gây đau đớn với niềm tin rằng đau khổ tự nó sẽ đem lại giải thoát. Đức Phật từng trải nghiệm lối tu ép xác trước khi thành đạo và nhận ra rằng sự hành hạ thân thể không đưa đến trí tuệ. Con đường Phật giáo hướng tới là Trung đạo, tránh cả hưởng thụ dục lạc lẫn tự làm khổ mình.
Các hạnh đầu đà vẫn có yếu tố khắc khổ, nhưng đó là sự tiết chế có mục đích, được thực hành trong khuôn khổ giới luật, sức khỏe và sự hướng dẫn của người có kinh nghiệm. Khi một pháp hành không còn hỗ trợ giảm tham, tăng định và phát triển trí tuệ mà chỉ làm tổn hại thân tâm, nó đã xa rời ý nghĩa ban đầu.
Vì sao có nơi nói 13 hạnh, có nơi nói 12 hạnh đầu đà?
Con số hạnh đầu đà không hoàn toàn giống nhau trong mọi hệ thống kinh điển và truyền thống Phật giáo.
Trong truyền thống Theravāda sử dụng kinh điển Pali, hệ thống thường được biết đến gồm 13 pháp đầu đà. Danh sách này được phân tích chi tiết trong chương thứ hai của Thanh tịnh đạo, bao gồm hai pháp về y phục, năm pháp về thức ăn, năm pháp về nơi cư trú và một pháp về tư thế nghỉ ngơi.
Trong một số kinh điển được lưu truyền bằng Hán văn, người đọc có thể gặp khái niệm “mười hai hạnh đầu đà”. Chẳng hạn, Kinh Thập nhị đầu đà trình bày một hệ thống gồm 12 pháp, có những nội dung tương đồng nhưng cách phân chia không hoàn toàn giống hệ thống 13 pháp của Theravāda. Một số kinh điển Đại thừa khác cũng sử dụng cách gọi 12 hạnh đầu đà.
Sự khác biệt này không nhất thiết là mâu thuẫn về giáo lý. Trong quá trình hình thành và truyền thừa, các cộng đồng Phật giáo có thể gộp hai nội dung thành một pháp hoặc tách một nội dung thành hai pháp riêng. Điều quan trọng là nhận biết mình đang tìm hiểu hệ thống nào, thay vì lấy con số của truyền thống này để phủ nhận truyền thống khác.
Bài viết này trình bày hệ thống 13 hạnh đầu đà theo truyền thống Pali – Theravāda.
Mục đích chung của 13 hạnh đầu đà
Mỗi hạnh đầu đà có cách thực hiện riêng, nhưng đều hướng tới một số mục đích căn bản.
Nuôi dưỡng đời sống ít ham muốn
Nhu cầu vật chất của con người có khả năng mở rộng không ngừng. Khi có một bộ quần áo, người ta có thể muốn thêm nhiều bộ đẹp hơn; khi có nơi ở, lại muốn nơi ở rộng và tiện nghi hơn; khi được ăn no, lại tìm kiếm những món hợp khẩu vị hơn.
Hạnh đầu đà đặt ra những giới hạn tự nguyện để hành giả nhận diện sự vận hành của lòng ham muốn. Giới hạn ấy không nhằm phủ nhận mọi nhu cầu chính đáng mà giúp phân biệt điều gì thực sự cần thiết, điều gì chỉ là sự đòi hỏi của thói quen và tham ái.
Thực tập biết đủ
Biết đủ không có nghĩa là không được tiếp nhận bất cứ điều gì hoặc phải sống trong thiếu thốn. Tri túc là khả năng hài lòng với những điều kiện phù hợp đã có, không để tâm liên tục bị cuốn vào sự so sánh và tìm cầu.
Người biết đủ có thể sử dụng một vật tốt nhưng không xem vật ấy là thước đo giá trị của bản thân. Khi không có vật ấy, họ cũng không vì thế mà đánh mất sự bình an.
Giảm sự lệ thuộc vào ngoại cảnh
Tâm con người thường dễ bị chi phối bởi hoàn cảnh. Thức ăn không hợp khẩu vị có thể làm phát sinh khó chịu; chỗ ngủ không vừa ý có thể khiến người ta bất mãn; sự thay đổi thời tiết hay điều kiện sinh hoạt có thể làm gián đoạn việc tu tập.
Các hạnh đầu đà giúp hành giả học cách thích nghi với những điều kiện đơn giản hơn. Khi sự lệ thuộc vào tiện nghi giảm xuống, người tu có thể duy trì chánh niệm và thiền định trong nhiều hoàn cảnh.
Tạo thuận duyên cho đời sống viễn ly
Viễn ly không chỉ là rời xa nơi đông người mà còn là giảm những yếu tố khiến tâm phân tán. Sống ở rừng, dưới gốc cây hay nơi thanh vắng có thể giúp hành giả tạm thời tách khỏi những kích thích thường ngày, dành nhiều thời gian hơn cho thiền tập và quán sát nội tâm.
Tuy nhiên, sống một mình không đồng nghĩa với đã có tâm viễn ly. Một người ở trong rừng nhưng tâm vẫn nghĩ đến danh tiếng, lợi dưỡng và những tranh chấp bên ngoài thì chưa thực sự xa lìa phiền não.
Đủ 13 hạnh đầu đà
- Hạnh mặc y phấn tảo. Tên Pali của pháp này là paṃsukūlikaṅga , thường được dịch là hạnh mặc y phấn tảo, y vá hoặc y làm từ vải bị bỏ đi. Theo bối cảnh xã hội Ấn Độ cổ đại, người tu thực hành hạnh này thu nhặt những mảnh vải không còn được sử dụng, làm sạch, ghép lại, may thành y rồi nhuộm bằng màu thích hợp.
- Hạnh chỉ sử dụng tam y. Tên Pali là tecīvarikaṅga , nghĩa là hạnh chỉ giữ và sử dụng ba y căn bản theo đời sống của một vị tỳ-kheo. Ba y truyền thống thường gồm y mặc phía trong, y khoác bên ngoài và y tăng-già-lê được sử dụng trong những trường hợp thích hợp.
- Hạnh sống bằng thức ăn khất thực. Tên Pali là piṇḍapātikaṅga , thường được gọi là hạnh trì bình khất thực. Người thọ trì pháp này sống bằng thức ăn nhận được trong quá trình đi khất thực, thay vì thường xuyên nhận lời mời đến dùng những bữa ăn đã được chuẩn bị riêng.
- Hạnh khất thực tuần tự từng nhà. Tên Pali là sapadānacārikaṅga , chỉ việc đi khất thực lần lượt, không cố ý bỏ qua nhà nghèo để tìm đến nhà giàu hoặc gia đình thường cúng thức ăn ngon. Hạnh này nhấn mạnh tinh thần không lựa chọn người cúng dường theo địa vị và khả năng vật chất.
- Hạnh ăn một lần trong một chỗ ngồi. Tên Pali là ekāsanikaṅga , thường được hiểu là ăn trong một lần ngồi. Khi bắt đầu bữa ăn, hành giả dùng phần thức ăn của mình tại một chỗ.
- Hạnh chỉ ăn thức ăn trong bình bát. Tên Pali là pattapiṇḍikaṅga . Người thọ trì đặt thức ăn vào bình bát và dùng ngay trong bát, thay vì bày thành nhiều đĩa hoặc sử dụng nhiều dụng cụ để tăng sự hấp dẫn của bữa ăn.
- Hạnh không nhận thêm thức ăn sau khi đã ngừng nhận. Tên Pali là khalupacchābhattikaṅga , có thể được diễn đạt là hạnh không nhận thêm thức ăn sau khi đã biểu thị rằng mình đã đủ hoặc đã kết thúc việc nhận. Pháp này cần được phân biệt với hạnh ăn một lần trong một chỗ ngồi.
- Hạnh sống trong rừng. Tên Pali là āraññikaṅga , nghĩa là hạnh ở rừng hoặc nơi xa khu dân cư. Trong bối cảnh Phật giáo thời kỳ đầu, rừng là không gian quan trọng đối với đời sống thiền định.
- Hạnh ở dưới gốc cây. Tên Pali là rukkhamūlikaṅga . Người thọ trì dùng gốc cây làm nơi cư trú thay vì sống trong căn phòng hoặc công trình có mái che cố định.
- Hạnh ở ngoài trời. Tên Pali là abbhokāsikaṅga , chỉ hạnh cư trú ở khoảng trống ngoài trời, không dựa vào nhà có mái hoặc gốc cây làm chỗ trú chính. So với hạnh ở dưới gốc cây, hạnh ở ngoài trời làm giảm thêm sự che chắn và tiện nghi.
- Hạnh ở nghĩa địa hoặc nơi để thi thể. Tên Pali là sosānikaṅga , thường được dịch là hạnh ở nghĩa địa, bãi tha ma hoặc nơi xử lý thi thể. Trong xã hội Ấn Độ cổ đại, một số thi thể có thể được đặt tại những khu vực ngoài dân cư.
- Hạnh bằng lòng với bất cứ chỗ ở nào được sắp xếp. Tên Pali là yathāsanthatikaṅga , có thể hiểu là hạnh chấp nhận chỗ nghỉ được phân định, không lựa chọn theo sở thích. Người thọ trì pháp này bằng lòng với nơi được Tăng đoàn hoặc người có trách nhiệm sắp xếp.
- Hạnh không nằm. Tên Pali là nesajjikaṅga , thường được gọi là hạnh chỉ ngồi, hạnh không nằm hoặc hạnh thường tọa. Người thọ trì vẫn có thể đi, đứng và ngồi nhưng không sử dụng tư thế nằm.
