Khám phá phong thủy trong đời sống người Việt xưa và nay, từ chọn đất, dựng nhà đến cách ứng xử hài hòa với môi trường tự nhiên.
Phong thủy hiện diện trong đời sống người Việt qua nhiều việc tưởng như rất quen thuộc: chọn nơi lập làng, định hướng ngôi nhà, đào ao, trồng cây, bố trí gian thờ, xây cổng, đặt bếp hay lựa chọn vị trí an táng. Trong quá khứ, những việc này được xem xét bằng kinh nghiệm thực tế và được lý giải thông qua các quan niệm về âm dương, ngũ hành, phương hướng, địa thế và sự vận hành của “khí”.
Trải qua nhiều thế kỷ, phong thủy đã hòa vào nếp nghĩ và cách ứng xử với không gian của một bộ phận người Việt. Tuy nhiên, phong thủy không phải một hệ thống bất biến, càng không phải yếu tố duy nhất quyết định sự hưng thịnh hay bất hạnh của một gia đình. Nhiều kinh nghiệm từng được gọi là phong thủy có thể liên quan đến khí hậu, nguồn nước, địa chất, giao thông, vệ sinh và sự thuận tiện trong sinh hoạt. Bên cạnh đó cũng có những cách lý giải thuộc về biểu tượng, tín ngưỡng hoặc niềm tin dân gian, chưa thể kiểm chứng bằng phương pháp khoa học hiện đại.
Phong thủy là gì?
“Phong” thường được hiểu là gió, còn “thủy” là nước. Theo cách giải thích phổ biến trong tư tưởng phong thủy truyền thống, gió và nước là hai yếu tố tiêu biểu cho sự vận động của môi trường tự nhiên. Từ đó, phong thủy được hình thành như một hệ thống quan niệm về việc lựa chọn và tổ chức không gian sống, không gian kiến trúc hoặc nơi an táng sao cho hài hòa với địa hình, phương hướng và cảnh quan xung quanh.
Trong thư tịch truyền thống, phong thủy còn được gọi bằng những tên như địa lý, địa thuật hoặc thuật xem đất. Người thực hành thường được dân gian gọi là thầy địa lý. Công việc của họ có thể bao gồm xem thế đất, hướng nhà, hướng mộ, dòng nước, đường đi, hình dáng núi đồi và mối quan hệ giữa công trình với cảnh quan.
Tư liệu nghiên cứu hiện có cho thấy học thuyết địa lý phong thủy hình thành tại Trung Quốc, được truyền vào Việt Nam từ khá sớm và dần được người Việt tiếp nhận, diễn giải, biên soạn và vận dụng theo điều kiện bản địa. Quá trình này không phải sự sao chép nguyên trạng, mà có sự điều chỉnh theo khí hậu, địa hình, tập quán cư trú và tâm lý của từng cộng đồng.
Trong phạm vi đời sống truyền thống, phong thủy thường được chia thành hai lĩnh vực lớn:
- Dương trạch liên quan đến nơi ở và không gian dành cho người sống như nhà cửa, làng xóm, đình, đền, chùa, cung điện hoặc thành quách.
- Âm trạch liên quan đến nơi an táng người đã khuất như mộ phần và khu nghĩa địa.
Cách phân chia này phản ánh quan niệm truyền thống về mối liên hệ giữa người sống, người đã khuất, dòng họ và môi trường cư trú. Tuy nhiên, những nhận định về tác động của phần mộ đối với vận mệnh con cháu thuộc phạm vi niềm tin dân gian, không nên trình bày như một quy luật khoa học đã được chứng minh.
Những nền tảng tư tưởng thường gặp trong phong thủy
Phong thủy truyền thống không chỉ quan sát gió, nước hay hình dáng đất đai. Hệ thống này còn tiếp nhận nhiều khái niệm từ tư tưởng phương Đông như âm dương, ngũ hành, bát quái, thiên can, địa chi và phương vị.
Âm dương và quan niệm về sự cân bằng
Âm và dương được xem là hai phương diện đối lập nhưng có quan hệ bổ sung. Trong cách diễn giải truyền thống, sáng và tối, cao và thấp, động và tĩnh, nóng và lạnh, bên ngoài và bên trong đều có thể được nhìn nhận dưới tương quan âm dương.
Khi áp dụng vào không gian sống, quan niệm này thường hướng tới trạng thái cân bằng tương đối. Một ngôi nhà quá tối, ẩm thấp và thiếu lưu thông không khí có thể bị xem là “âm thịnh”. Ngược lại, không gian quá nóng, quá chói, quá ồn hoặc hoàn toàn không có chỗ nghỉ ngơi yên tĩnh có thể bị coi là “dương quá vượng”.
Đằng sau cách nói mang tính biểu tượng ấy là nhu cầu khá thực tế: con người cần ánh sáng nhưng cũng cần bóng mát; cần sự thông thoáng nhưng phải tránh gió lùa quá mạnh; cần không gian sinh hoạt chung nhưng vẫn phải có nơi riêng tư.
Ngũ hành
Ngũ hành gồm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa và Thổ. Trong tư tưởng truyền thống, đây không đơn thuần là năm loại vật chất mà còn biểu thị năm dạng vận động hoặc năm nhóm thuộc tính của thế giới.
Mỗi hành được gắn với nhiều yếu tố như mùa, phương hướng, màu sắc, vật liệu và hình dáng. Từ quan hệ tương sinh, tương khắc giữa năm hành, người xưa hình thành nhiều cách lý giải về kiến trúc, màu sắc, đồ dùng và môi trường.
Trong đời sống hiện nay, ngũ hành thường được nhắc đến khi chọn màu sơn, vật liệu nội thất, cây cảnh hoặc đồ trang trí. Những lựa chọn này có thể tạo cảm giác hài hòa về thẩm mỹ nếu được vận dụng tiết chế. Tuy nhiên, việc khẳng định một màu sắc có thể bảo đảm tài lộc, chữa bệnh hoặc quyết định thành bại là cách diễn giải thiếu căn cứ.
Phong thủy trong việc chọn đất lập làng của người Việt xưa
Đối với xã hội nông nghiệp, lựa chọn nơi cư trú là vấn đề sống còn. Một vùng đất phù hợp phải có nguồn nước, đất canh tác, đường đi, khả năng phòng thủ và mức độ an toàn trước lũ lụt, sạt lở hoặc thú dữ.
Từ kinh nghiệm lâu dài, cư dân thường ưu tiên những nơi đất tương đối cao ráo, gần nguồn nước nhưng không nằm ngay sát dòng chảy nguy hiểm. Nhiều làng được hình thành trên gò, doi đất, bậc thềm hoặc vùng đất cao giữa đồng bằng. Xung quanh là ruộng, ao, hồ, sông ngòi và hệ thống cây xanh.
Trong ngôn ngữ phong thủy, một vùng đất có núi hoặc gò cao phía sau có thể được gọi là có chỗ “tựa”. Khoảng trống hoặc mặt nước phía trước được xem là “minh đường”. Hai bên có địa hình hoặc công trình che chắn thường được ví như hai cánh tay ôm lấy khu đất.
Cách mô tả này mang đậm tính biểu tượng, nhưng cũng thể hiện mong muốn về một nơi ở có điểm tựa, tầm nhìn, không gian sản xuất và khả năng tránh những tác động bất lợi từ môi trường.
Các nghiên cứu về môi trường cư trú truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ cho thấy phong thủy có ảnh hưởng đáng kể đến cách người Việt lựa chọn địa điểm và tổ chức làng xóm. Tuy nhiên, việc lựa chọn ấy đồng thời gắn với yêu cầu thực tế về nguồn nước, giao thông, sản xuất và tránh sạt lở. Phong thủy khi đi vào đời sống người Việt thường được vận dụng tương đối linh hoạt, không hoàn toàn tuân theo một mô hình cứng nhắc.
Phong thủy và đời sống cung đình, đô thị truyền thống
Trong lịch sử, phong thủy ảnh hưởng đến dân gian và được sử dụng trong việc lựa chọn kinh đô, xây thành, dựng cung điện và bố trí công trình quan trọng.
Các nhà cầm quyền xưa thường quan tâm đến vị trí phòng thủ, giao thông đường thủy, nguồn nước, đất đai sản xuất và khả năng kiểm soát vùng lãnh thổ. Những yếu tố ấy có thể được diễn đạt bằng ngôn ngữ chính trị, quân sự, địa lý và phong thủy cùng lúc.
Một vùng đất có sông núi bao quanh có thể vừa được coi là địa thế linh thiêng, vừa thuận lợi về phòng thủ và vận chuyển. Một khu vực rộng, bằng phẳng có thể được xem là minh đường khoáng đạt, đồng thời thích hợp để xây dựng cung điện, đường sá và khu dân cư.
Bởi vậy, khi phân tích việc lựa chọn kinh đô hoặc xây dựng đô thị cổ, không nên giải thích hoàn toàn bằng phong thủy. Quyết định lịch sử thường là kết quả của nhiều yếu tố như chính trị, quân sự, kinh tế, địa hình, giao thông và biểu tượng quyền lực.
