Tìm hiểu Ca Lưu Đà Di, vị đệ tử thỉnh Đức Phật về Ca-tỳ-la-vệ, cùng tên gọi, hành trạng và các dị bản trong kinh luật Phật giáo.
Ca Lưu Đà Di là một nhân vật xuất hiện trong nhiều lớp tư liệu Phật giáo, từ kinh điển Pāli, các bản chú giải Nam truyền đến kinh luật được lưu truyền trong Phật giáo Hán truyền. Trong một mạch tư liệu, ngài được nhớ đến như người bạn thuở nhỏ của Thái tử Tất Đạt Đa, vị sứ giả đã khéo léo thỉnh Đức Phật trở về Ca-tỳ-la-vệ thăm hoàng tộc Thích-ca. Trong một số văn bản khác, Ca Lưu Đà Di lại gắn với những câu chuyện về đời sống giới luật, sự sửa đổi bản thân và quá trình chuyển hóa của một người xuất gia.
Sự khác biệt giữa các nguồn khiến hình ảnh Ca Lưu Đà Di không thể được kể lại như một tiểu sử hoàn toàn thống nhất. Tên gọi này có thể được dùng cho những nhân vật mang tên gần giống nhau, hoặc các truyền thống về sau đã ghép nhiều câu chuyện vào cùng một hình tượng. Vì vậy, khi tìm hiểu Ca Lưu Đà Di, cần phân biệt dữ kiện nằm trong kinh tạng sớm, thông tin thuộc chú giải và những truyện tích được phát triển trong từng truyền thống Phật giáo.
Ca Lưu Đà Di là ai?
Ca Lưu Đà Di là cách đọc Hán Việt của tên 迦留陀夷, thường được đối chiếu với tên Pāli Kāḷudāyī và các dạng Sanskrit như Kālodāyin hoặc Kāludāyin. Trong kinh tạng Pāli, Kāḷudāyī là tên một vị tỳ-kheo có bài kệ được lưu trong Trưởng lão Tăng kệ, tức Theragāthā. Vị này nổi bật với việc dùng những lời thơ miêu tả cảnh sắc thiên nhiên để thỉnh Đức Phật trở về quê hương Ca-tỳ-la-vệ.
Kinh Tăng chi bộ còn ghi nhận Kāḷudāyī là vị đứng đầu trong số những đệ tử có khả năng làm cho các gia đình hoặc thân tộc phát sinh lòng tin. Danh hiệu này không nên hiểu đơn giản là “thuyết pháp giỏi nhất” trong mọi phương diện, mà thiên về năng lực tạo sự cảm thông, giúp người trong gia đình và dòng tộc mở lòng đón nhận giáo pháp.
Theo truyền thống chú giải Nam truyền, Ca Lưu Đà Di sinh trong gia đình một vị đại thần của vua Tịnh Phạn tại Ca-tỳ-la-vệ. Ngài được cho là sinh cùng ngày với Thái tử Tất Đạt Đa và từng là bạn thuở nhỏ của thái tử. Sau khi Thái tử xuất gia, thành đạo và bắt đầu truyền pháp, vua Tịnh Phạn đã giao cho Ca Lưu Đà Di nhiệm vụ đến thỉnh Đức Phật trở về thăm quê hương.
Những chi tiết về việc sinh cùng ngày, lớn lên bên Thái tử hay giữ chức cận thần chủ yếu được biết qua chú giải và các tác phẩm kể lại cuộc đời Đức Phật. Chúng có giá trị trong lịch sử truyền thừa Phật giáo, nhưng không nên đồng nhất hoàn toàn với những dữ kiện lịch sử có thể kiểm chứng theo phương pháp hiện đại.
Tên gọi Ca Lưu Đà Di có ý nghĩa gì?
Các dạng phiên âm thường gặp
Tên của vị trưởng lão được ghi lại dưới nhiều hình thức:
- Pāli: Kāḷudāyī.
- Sanskrit hoặc Sanskrit Phật giáo: Kālodāyin, Kāludāyin.
- Hán tự: 迦留陀夷.
- Hán Việt: Ca Lưu Đà Di.
- Một số tài liệu viết: Ca Lưu Đà Di, Ca Lưu Đà Di tôn giả, Hắc Quang hoặc Hắc Diệu.
- Tên rút gọn: Udāyī, Udayin hoặc Ưu Đà Di.
Yếu tố kāḷa trong tiếng Pāli thường mang nghĩa đen, tối hoặc sẫm màu. Vì thế, một số chú giải giải thích tên Kāḷudāyī có liên quan đến nước da sẫm của nhân vật. Các bản Hán dịch đôi khi dùng những nghĩa tương đương như Hắc Quang hoặc Hắc Diệu.
Tuy nhiên, cách giải thích tên riêng trong văn học Phật giáo thường chịu ảnh hưởng của truyền thống chú giải. Không phải mọi thành tố đều có thể được dịch cứng nhắc theo nghĩa từ điển rồi xem đó là nguồn gốc lịch sử chắc chắn của tên gọi.
Không phải mọi nhân vật tên Udāyī đều là một người
Kinh điển Phật giáo nhắc đến nhiều nhân vật có tên Udāyī hoặc Udayin. Có Đại Udāyī, Kāḷudāyī, một số đạo sĩ hoặc du sĩ mang tên gần giống, cùng những nhân vật xuất hiện trong các bối cảnh khác nhau. Nghiên cứu về kinh tạng Pāli cũng lưu ý rằng có nhiều người mang tên Udāyī, nên việc đồng nhất tất cả các câu chuyện dưới một tên gọi có thể dẫn đến nhầm lẫn.
Trong tiếng Việt, nhiều tên Phạn và Pāli được tiếp nhận qua âm Hán Việt. Khi các dạng tên gần giống nhau cùng được dịch âm thành Ca Lưu Đà Di, Ưu Đà Di hay Ô Đà Di, ranh giới giữa các nhân vật càng khó nhận biết. Vì vậy, muốn xác định một câu chuyện nói về vị nào, cần xét cả nguồn văn bản, bối cảnh, địa điểm và vai trò của nhân vật.
Ca Lưu Đà Di trong truyền thống kinh tạng Pāli
Gặp Đức Phật và xin xuất gia
Truyền thống Nam truyền kể rằng khi Ca Lưu Đà Di đến nơi Đức Phật đang cư trú, ông cùng đoàn tùy tùng đứng nghe thuyết pháp. Sau khi tiếp nhận giáo pháp, họ xin xuất gia.
Bài kệ thỉnh Đức Phật trở về Ca-tỳ-la-vệ
Dấu ấn rõ nhất của Ca Lưu Đà Di trong kinh tạng Pāli là mười bài kệ được xếp trong Theragāthā 10.1. Đây là một trong những căn cứ kinh điển quan trọng nhất khi tìm hiểu nhân vật này.
Đức Phật trở về quê hương
Theo các truyện kể Phật giáo, Đức Phật chấp thuận lời thỉnh của Ca Lưu Đà Di và lên đường về Ca-tỳ-la-vệ cùng một đoàn tỳ-kheo. Chuyến đi được thực hiện qua nhiều chặng, vừa đi vừa thuyết pháp.
Ca Lưu Đà Di trong một số kinh luật Hán truyền
Bên cạnh hình ảnh vị trưởng lão thỉnh Đức Phật về Ca-tỳ-la-vệ, một số văn bản Hán truyền còn kể Ca Lưu Đà Di như một thành viên của nhóm “Lục quần tỳ-kheo”.
Câu chuyện đi vào xóm làng không đúng thời
Một truyện được lưu truyền khá phổ biến kể rằng Ca Lưu Đà Di có nước da rất sẫm. Trong một lần đi khất thực hoặc vào nhà cư sĩ khi trời tối, ánh chớp bất ngờ làm một phụ nữ mang thai nhìn thấy ngài và hoảng sợ. Từ sự việc này, Đức Phật nhắc nhở các tỳ-kheo về việc đi lại, vào xóm làng hoặc xin ăn không đúng thời.
Những câu chuyện về hành vi chưa phù hợp
Một số bản luật và truyện giải thích giới điều còn gắn Ca Lưu Đà Di với những hành vi bị xem là thiếu nghiêm túc trong tiếp xúc với phụ nữ hoặc trong sinh hoạt Tăng đoàn. Đây là lý do hình ảnh của ngài trong một bộ phận Phật giáo Hán truyền không hoàn toàn giống vị trưởng lão mẫu mực trong truyền thống Pāli.
Truyền thống về việc giáo hóa cư sĩ
Có truyện kể rằng sau khi tu chứng, Ca Lưu Đà Di phát nguyện giáo hóa nhiều gia đình tại thành Xá-vệ. Ngài lần lượt giúp các gia đình phát sinh lòng tin đối với Tam bảo.
